ادب پارسی

غزل غزل‌های سلیمان

ع.فروتن — Thu, 29 Dec 2011 18:55:43 GMT

باب اول

1. غزل غزل‌ها که از آن سلیمان است. 2. او مرا به بوسه‌های دهان خود ببوسد؛ زیرا که محبت تو از شراب نیکوتر است. 3. عطرهای تو بوی خوش دارد و اسم تو مثل عطرِ ریخته‌شده می‌باشد؛ بنابراین دوشیزگان تو را دوست می‌دارند. 4. مرا بکش تا در عقب تو بدویم. پادشاه مرا به حجله‌های خود آورد. از تو وجد و شادی خواهیم کرد. محبت تو را از شراب زیاده ذکر خواهیم نمود. تو را از روی خلوص دوست می‌دارند. 5. ای دختران اورشلیم! من سیه‌فام اما جمیل هستم؛ مثل خیمه‌های قیدار و مانند پرده‌های سلیمان. 6. بر من نگاه نکنید چون‌که سیه‌فام هستم؛ زیرا که آفتاب مرا سوخته است. پسران مادرم بر من خشم نموده مرا ناطور تاکستان‌ها ساختند؛ اما تاکستان خود را دیده‌بانی ننمودم. 7. ای حبیب جان من! مرا خبر ده که کجا می‌چرانی و در وقت ظهر گله را کجا می‌خوابانی؛ زیرا چرا نزد گله‌های رفیقانت مثل آواره‌گردم. 8. ای جمیلتر از زنان! اگر نمی‌دانی در اثر گله‌ها بیرون رو و بزغاله‌هایت را نزد مسکن‌های شبانان بچران. 9. ای محبوبة من! تو را به اسپی که در عرابة فرعون باشد تشبیه داده‌ام. 10. رخسارهایت به جواهرها و گردنت به گردنبندها چه بسیار جمیل است. 11. زنجیرهای طلا با حبّه‌های نقره برای تو خواهیم ساخت. 12. چون پادشاه بر سفرة خود می‌نشیند سنبل من بوی خود را می‌دهد. 13. محبوب من مرا مثل طبلة مرّ است که در میان پستان‌های من می‌خوابد. 14. محبوب من برایم مثل خوشة بان در باغ‌های عَین جَدی می‌باشد. 15. اینک تو زیبا هستی ای محبوبة من! اینک تو زیبا هستی و چشمانت مثل چشم کبوتر است. 16. اینک تو زیبا و شیرین هستی ای محبوب من! و تخت ما هم سبز است. 17. تیرهای خانة ما از سرو آزاد است و سقف ما از چوب صنوبر. [ص 1000]

باب دوم

1. من نرگسِ شارون و سوسن وادی‌ها
هستم. 2. چنان‌که سوسن در میان خارها، همچنان محبوبة من در میان دختران است. 3. چنان‌که
سیب در میان درختان جنگل، همچنان محبوب من در میان پسران است. در سایة وی به
شادمانی نشستم و میوه‌اش برای کامم شیرین بود. 4. مرا به میخانه آورد و عَلَم وی
بالای سر من محبت بود. 5. مرا به قرص‌های کشمش تقویت دهید و مرا به سیب‌ها تازه
سازید؛ زیرا که من از عشق بیمار هستم. 6. دست چپش در زیر سر من است و دست راستش
مرا در آغوش می‌کشد. 7. ای دختران اورشلیم! شما را به غزال‌ها و آهوهای صحرا قسم
می‌دهم که محبوب مرا تا خودش نخواهد بیدار نکنید و برنیانگیزانید. 8. آواز محبوب
من است؛ اینک بر کوه‌ها جستان و بر تلّ‌ها خیزان می‌آید. 9. محبوب من مانند غزال
یا بچة آهوست. اینک او در عقب دیوار ما ایستاده از پنجره‌ها می‌نگرد و از شبکه‌ها
خویشتن را نمایان می‌سازد. 10. محبوب من مرا خطاب کرده گفت: «ای محبوبة من و ای زیبایی
من! برخیز و بیا؛ 11. زیرا اینک زمستان گذشته و باران تمام شده و رفته است. 12. گل‌ها
بر زمین ظاهر شده و زمان الحان رسیده و آواز فاخته در ولایت ما شنیده می‌شود. 13.
درخت انجیر میوة خود را می‌رساند و مَوها گل آورده رایحة خوش می‌دهد. ای محبوبة من
و ای زیبایی من! برخیز و بیا. 14. ای کبوتر من که در شکاف‌های صخره و در ستر سنگ‌های
خارا هستی، چهرة خود را به من بنما و آوازت را به من بشنوان؛ زیرا که آواز تو لذیذ
و چهره‌ات خوشنما است. 15. شغال‌ها! شغال‌های کوچک را که تاکستان‌ها را خراب می‌کنند
برای ما بگیرید؛ زیرا که تاکستان‌های ما گل آورده است.» 16. محبوبم از آن من است و
من از آن وی هستم. در میان سوسن‌ها می‌چراند. 17. ای محبوب من! برگرد و تا نسیم
روز بوزد و سایه‌ها بگریزد (مانند) غزال یا بچة آهو بر کوه‌های باتر باش.

باب سیّم

1. شبانگاه در بستر خود او را که
جانم دوست می‌دارد طلبیدم. او را جستجو کردم اما نیافتم. 2. گفتم الآن برخاسته در
کوچه‌ها و شوارع شهر گشته او را که جانم دوست [ص 1001] می‌دارد خواهم طلبید. او را
جستجو کردم، اما نیافتم. 3. کشیک‌چیانی که در شهر گردش می‌کنند مرا یافتند. گفتم
که آیا محبوب جان مرا دیده‌اید؟ 4. از ایشان چندان پیش نرفته بودم که او را که
جانم دوست می‌دارد یافتم و او را گرفته رها نکردم تا به خانة مادر خود و به حجرة
والدة خویش درآمدم. 5. ای دختران اورشلیم! شما را به غزال‌ها و آهوهای صحرا قسم می‌دهم
که محبوب مرا تا خودش نخواهد بیدار مکنید و برمینگیزانید. 6. این کیست که مثل ستون‌های
دود از بیابان برمی‌آید و به مرّ و بخور و به همة عطریات تاجران معطر است؟ 7. اینک
تخت سلیمان روان است که شصت جبّار از جبّاران اسرائیل به‌اطراف آن می‌باشند. 8.
همگی ایشان شمشیر گرفته و جنگ‌آزموده هستند. شمشیر هر یک به سبب خوفِ شب بر رانش
بسته است. 9. سلیمان پادشاه تخت روانی برای خویشتن از چوب لبنان ساخت. 10. ستون‌هایش
را از نقره و سقفش را از طلا و کرسیش را از ارغوان ساخت و وسطش به محبت دختران
اورشلیم معرّق بود. 11. ای دختران صهیون بیرون آیید و سلیمان پادشاه را ببینید؛ با
تاجی که مادرش در روز عروسی وی و در روز شادی دلش آن را بر سر وی نهاد.

باب چهارم

1. اینک تو زیبا هستی ای محبوبة
من! اینک تو زیبا هستی و چشمانت از پشت برقع تو مثل چشمان کبوتر است و موی‌هایت
مثل گلة بزهاست که بر جانب کوه جِلعاد خوابیده‌اند. 2. دندان‌هایت مثل گلة
گوسفندان پشم‌بریده که از شستن برآمده باشند و همگی آن‌ها توأم زاییده و در آن‌ها
یکی هم نازاد نباشد. 3. لب‌هایت مثل رشتة قرمز و دهانت جمیل است و شقیقه‌هایت در
عقب برقع تو مانند پارة انار است. 4. گردنت مثل برج داود است که به‌جهت سلاح‌خانه
بنا شده است و در آن هزار سپر یعنی همة سپرهای شجاعان آویزان است. 5. دو پستانت
مثل دو بچة توأم آهو می‌باشد که در میان سوسن‌ها می‌چرند. 6. تا نسیم روز بوزد و
سایه‌ها بگریزد. 7. به کوه مُرّ و به تلّ کُندُر خواهم رفت. 8. ای محبوبة من!
تمامی تو زیبا می‌باشد. در تو عیبی نیست. 8. بیا با من از لبنان؛ ای عروس! با من
از لبنان بیا. از قلّة اَمانَه، از قلّة شَنیر و حَرمون، از مغاره‌های شیرها و از
کوه‌های پلنگ‌ها بنگر. 9. ای خواهر و عروس من! دل مرا به یکی [ص 1002] از چشمانت و
به یکی از گردنبندهای گردنت ربودی. 10. ای خواهر و عروس من! محبت‌هایت چه بسیار
لذیذ است. محبت‌هایت از شراب چه بسیار نیکوتر است و بوی عطرهایت از جمیع عطرها.
11. ای عروس من! لب‌های تو عسل را می‌چکاند. زیر زبان تو عسل و شیر است و بوی
لباست مثل بوی لبنان است. 12. خواهر و عروس من باغی بسته شده است. چشمة مقفّل و
منبع مختوم است. نهال‌هایت بستان انارها با میوه‌های نفیسه و بان و سنبل است. 14.
سنبل و زعفران و نی و دارچینی با انواع درختان کُندُر، مُرّ و عود با جمیع عطرهای
نفیسه. 15. چشمة باغ‌ها و برکة آب زنده و نهرهایی که از لبنان جاری است. 16. ای
باد شمال! برخیز. ای باد جنوب! بیا. بر باغ من بوز تا عطرهایش منتشر شود؛ محبوب من
به باغ خود بیاید و میوة نفیسة خود را بخورد.

باب پنجم

1. ای خواهر و عروس من! به باغ خود
آمدم. مُرّ خود را با عطرهایم چیدم. شانة عسل خود را با عسل خویش خوردم. شراب خود
را با شیر خویش نوشیدم. ای دوستان بخورید و ای یاران بنوشید و به سیری بیاشامید.
2. من در خواب هستم اما دلم بیدار است. آواز محبوب من است که در را می‌کوبد (و می‌گوید:)
از برای من باز کن ای خواهر من، ای محبوبة من و کبوترم و ای کاملة من! زیرا که سر
من از شبنم و زلف‌هایم از ترشحات شب پر است. 3. رخت خود را کندم؛ چگونه آن را
بپوشم؟ پای‌های خود را شستم؛ چگونه آن‌ها را چرکین نمایم؟ 4. محبوب من دست خویش را
از سوراخ در داخل ساخت و احشایم برای وی به جنبش درآمد. 5. من برخاستم تا در را به‌جهت
محبوب خود باز کنم و از دستم مرّ و از انگشت‌هایم مرّ صافی بر دستة قفل بچکید. 6.
به‌جهت محبوب خود باز کردم؛ اما محبوبم روگردانیده رفته بود. چون او سخن می‌گفت
جان از من به‌در شده بود. او را جستجو کردم و نیافتم. او را خواندم و جوابم نداد.
7. کشیکچیانی که در شهر گردش می‌کنند مرا یافتند؛ بزدند و مجروح ساختند. دیده‌بان‌های
حصارها برقع مرا از من گرفتند. 8. ای دختران اورشلیم! شما را قسم می‌دهم که اگر
محبوب مرا بیابید وی را گویید که من مریض عشق هستم. 9. ای زیباترینِ زنان! محبوب
تو از سایر محبوبان چه برتری دارد و محبوب تو را بر سایر محبوبان چه فضیلت است که [ص
1003] ما را چنین قسم می‌دهی؟ 10. محبوب من سفید و سرخ‌فام است و بر هزارها
افراشته شده است. 11. سر او طلای خالص است و زلف‌هایش به هم پیچیده و مانند غراب
سیاه‌فام است. 12. چشمانش کبوتران نزد نهرهای آب است. با شیر شسته شده و در چشم‌خانة
خود نشسته. 13. رخسارهایش مثل باغچة بَلَسان و پشته‌های ریاحین می‌باشد. لب‌هایش
سوسن‌هاست که از آن‌ها مرّ صافی می‌چکد. 14. دست‌هایش حلقه‌های طلاست که به زبرجد
منقش باشد و بَرِ او عاج شفاف است که به یاقوت زرد مرصع بود. 15. ساق‌هایش ستون‌های
مرمر بر پایه‌های زر ناب مؤسّس شده. سیمایش مثل لبنان و مانند سروهای آزاد برگزیده
است. 16. دهان او بسیار شیرین و تمام او مرغوب‌ترین است. این است محبوب من و این
است یار من ای دختران اورشلیم!

باب ششم

1. محبوب تو کجا رفته است ای
زیباترین زنان! محبوب تو کجا توجه نموده است تا او را با تو بطلبیم. 2. محبوب من
به باغ خویش و نزد باغچه‌های بَلَسان فرود شده است تا در باغات بچراند و سوسن‌ها
بچیند. 3. من از آنِ محبوب خود و محبوبم از آنِ من است. در میان سوسن‌ها گله را می‌چراند.
4. ای محبوبة من! تو مثل تِرصَه جمیل و مانند اورشلیم زیبا و مثل لشکرهای بیدق‌دار
مهیب هستی. 5. چشمانت را از من برگردان زیرا آن‌ها بر من غالب شده است. موی‌هایت
مثل گلة بزهاست که بر جانب کوه جِلعاد خوابیده باشند. 6. دندان‌هایت مانند گلة گوسفندانست که از شستن
برآمده باشند و همگی آن‌ها توأم زاییده و در آن‌ها یکی هم نازاد نباشد. 7. شقیقه‌هایت
در عقب برقع تو مانند پارة انار است. 8. شصت مَلِکه و هشتاد متعه و دوشیزگان بی‌شماره
هستند. 9. اما کبوتر من و کاملة من یکی است. او یگانة مادر خویش و مختارة والدة
خود می‌باشد. دختران او را دیده خجسته گفتند. ملِکه‌ها و متعه‌ها بر او نگریستند و
او را مدح نمودند. 10. این کیست که مثل صبح می‌درخشد و مانند ماه جمیل و مثل آفتاب
طاهر و مانند لشکر بیدق‌دار مهیب است. 11. به باغ درختان جوز فرو شدم تا سبزی‌های
وادی را بنگرم و ببینم که آیا مَو شکوفه آورده و انار گل کرده است. 12. بی آن‌که
ملتفت شوم که ناگاه مرا مثل عرابه‌های عمّیناداب [ص 1004] ساخت. 13. برگرد برگرد
ای شُولَمّیت برگرد برگرد تا بر تو بنگریم. در شولمیت چه می‌بینی مثل محفل دو
لشکر.

باب هفتم

1. ای دختر مرد شریف! پای‌هایت در
نعلین چه بسیار زیباست. حلقه‌های ران‌هایت مثل زیورها می‌باشد که سنعت دست صنعتگر
باشد. 2. ناف تو مثل کاسة مدوّر است که شراب ممزوج در آن کم نباشد. بَرِ تو تودة
گندم است که سوسن‌ها آن را احاطه کرده باشد. 3. دو پستان تو مثل دو بچة توأم غزال
است. 4. گردن تو مثل برج عاج و چشمانت مثل برکه‌های حَشبون نزد دروازة بیت ربّیم.
بینی تو مثل برج لبنان است که به‌سوی دمشق مشرف می‌باشد. 5. سرت بر تو مثل کَرمَل
و موی سرت مانند ارغوان است و پادشاه در طرّه‌هایش اسیر می‌باشد. 6. ای محبوبه! چه
بسیار زیبا و چه بسیار شیرین به‌سبب لذت‌ها هستی. 7. این قامت تو مانند درخت خرما
و پستان‌هایت مانند خوشه‌های انگور می‌باشد. 8. گفتم که به درخت خرما برآمده، شاخه‌هایش
را خواهم گرفت. و پستان‌هایت مثل خوشه‌های انگور و بوی نفس تو مانند سیب‌ها باشد.
9. و دهان تو مانند شراب بهترین برای محبوبم که به ملایمت فرو رود و لب‌های خفتگان
را متکلّم سازد. 10. من از آن محبوب خود هستم و اشتیاق وی بر من است. 11. بیا ای
محبوب من! به صحرا بیرون برویم و در دهات ساکن شویم. 12. و صبح زود به تاکستان‌ها
برویم و ببینیم که آیا انگور گل کرده و گل‌هایش گشوده و انارها گل داده باشد. در
آن‌جا محبت خود را به تو خواهم داد. 13. مهرگیاه‌ها بوی خود را می‌دهد و نزد درهای
ما هر قسم میوة نفیس تازه و کهنه هست که آن‌ها را برای تو، ای محبوب من جمع کرده‌ام.

باب هشتم

1. کاش‌که مثل برادر من که پستان‌های
مادر مرا مکید می‌بودی تا چون تو را بیرون می‌یافتم تو را می‌بوسیدم و مرا رسوا
نمی‌ساختند. 2. تو را رهبری می‌کردم و به خانة مادرم درمی‌آوردم تا مرا تعلیم می‌دادی؛
تا شراب ممزوج و عصیر انار خود را به تو می‌نوشانیدم. 3. دست چپ او زیر سر من می‌بود
و دست راستش مرا در آغوش می‌کشید. 4. ای دختران اورشلیم! شما را قسم می‌دهم که
محبوب مرا تا خودش نخواهد بیدار نکنید و برنینگیزانید. [ص 1005] 5. این کیست که بر
محبوب خود تکیه کرده از صحرا برمی‌آید. 6. زیر درخت سیب تو را برانگیختم که در آن‌جا
مادرت تو را زایید و در آن‌جا والدة تو را درد زه گرفت. 7. مرا مثل خاتم بر دلت و
مثل نگین بر بازویت بگذار؛ زیرا که محبت مثل موت زورآور است و غیرت مثل هاویه ستم‌کیش
می‌باشد؛ شعله‌هایش شعله‌های آتش و لهیب یَهُوَه است. 7. آب‌های بسیار محبت را
خاموش نتواند کرد و سیل‌ها آن را نتواند فرو نشانید. اگر کسی تمامی اموال خانة
خویش را برای محبت بدهد آن را البته خوار خواهند شمرد. 8. ما را خواهری کوچک است
که پستان ندارد. به‌جهت خواهر خود در روزی که او را خواستگاری کنند چه بکنیم؟ 9. اگر
دیوار می‌بود بر او برج نقره‌ای بنا می‌کردیم و اگر دروازه می‌بود او را به تخته‌های
سرو آزاد می‌پوشانیدیم. 10. من دیوار هستم و پستان‌هایم مثل برج‌هاست؛ لهذا در نظر
او از جملة یابندگان سلامتی شده‌ام. 11. سلیمان تاکستانی در بَعل‌هامون داشت و تاکستان
را به ناطوران سپرد که هر کس برای میوه‌اش هزار نقره بدهد. 12. تاکستانم که از آن من
است پیش روی من می‌باشد؛ برای تو ای سلیمان هزار و برای ناطورانِ میوه‌اش دویست خواهد
بود. 13. ای (محبوبه) که در باغات می‌نشینی و رفیقان آواز تو را می‌شنوند مرا نیز بشنوان.
14. ای محبوب من! فرار کن و مثل غزال یا بچة آهو بر کوه‌های عطریّات باش [ص 1006].

وای بـر احــــوال بـــرگ بــی درخت

ع.فروتن — Thu, 20 Oct 2011 18:25:32 GMT

گر درختی از خـــــزان بی برگ شد یا کرخت از سورت سرمای سخت

هســـت امیــــدی که ابــــر فـَـــروَدین برگهــــا رویانـــــــدش از فـــــر بخت

بر درخـت زنده بی برگی چه غـم؟

وای بـر احــــوال بـــرگ بــی درخت

استاد دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی

به یاد استاد دکتر قیصر امین پور در آستانۀ چهارمین سالگرد عروجش

ع.فروتن — Wed, 19 Oct 2011 18:23:32 GMT

افتاد

آن سان که برگ

آن اتفاق زرد می افتد

افتاد

آن سان که مرگ

آن اتفاق سرد می افتد

اما او

سبز بود و گرم

که افتاد...

زنده یاد قیصر امین پور

ملاحظاتی درباره فرامرزنامه و سراینده آن

ع.فروتن — Sat, 04 Jun 2011 12:43:30 GMT

مقاله ای از دکتر اکبر نحوی در مجله دانشکده ادبیات داننشگاه تهران، زمستان ١٣٨١:

چکیده :

فرامرزنامه، منظومه‏ای است در وصف جنگاوری‏های فرامرز پسر رستم در هندوستان که در 7600 بیت به نظم در آمده و در سال 1324 ه ق در بمبئی به چاپ رسیده است.

آقای دکتر جلال خالقی مطلق در بخش دوم "مطالعات حماسی " خود به تحلیل و بررسی موضوعات این منظومه پرداخته‏اند و در ضمن کوشش کرده‏اند تا با استناد به ابیاتی از فرامرزنامه، گوینده و عصر سرایش آن را مشخص کنند.

پژوهش حاضر در ادامه بحث‏های آقای دکتر خالقی است و اثبات این که شاعر فرامرزنامه یکی از شعرای قرن ششم منطقه فارس به نام رفیع الدین مرزبان فارسی است و فرامرزنامه را در حدود سال 555 هجری در نواحی غربی ایران سروده است.

واژه‏های کلیدی: حماسه، حماسه سرایی، فرامرزنامه.

مقدمه :

بنا بر عقیده مشهور، مأخذ اصلی فردوسی در نظم شاهنامه، همان شاهنامه منثوری بوده است که در میانه سده چهارم هجری به فرمان ابومنصور محمد بن عبدالرزاق طوسی بر پایه خدای نامه پهلوی تدوین گردیده بود.

خدای نامه در بردارنده روایتی "رسمی" از تاریخ ایران بود که موبدان و دبیران دربار ساسانی در اواخر آن عصر تنظیم کرده بودند و اغلب تاریخ نگاران دوره اسلامی، تاریخ ایران باستان را بر اساس ترجمه‏ها و تهذیب‏های عربی همین کتاب نوشته‏اند.

علاوه بر خدای نامه تعدادی کتابهای دیگر نیز در ادبیات پهلوی وجود داشت که هر یک سندی مستقل به شمار می‏رفت و در آنها اعمال یکی از پهلوانان حماسی یا یک شخصیت برجسته تاریخی، موضوع داستان قرار گرفته بود. این کتابها نیز به تدریج با ترجمه شدن به زبانهای فارسی و عربی، به دنیای اسلامی راه یافتند و شاهنامه نگاران و مورخان در تکمیل و شاخ و برگ دادن به مطالب کتاب خود از آنها بهره بردند.

در سده سوم هجری که فرمانروایان خراسان و ماوراء النهر به احیای تاریخ و فرهنگ ایران بذل توجه کردند، گروهی از دهقانان و اصیل زادگان ایرانی نیز به گردآوری و تدوین آن بخش از روایات ملی پرداختند که هنوز صورت مکتوب نیافته بود. در این دوران یعنی قرن سوم و اوایل قرن چهارم است که در روایات تاریخی به نام چندین داستان مشروح درباره پهلوانان بزرگ به زبان فارسی باز می‏خوریم که از آن جمله است: گرشاسپ نامه، اخبار فرامرز، اخبار رستم (اخبار عجم)، اخبار بهمن، اخبار نریمان...

این کتابها و ترجمه‏های فارسی و عربی خدای نامه پهلوی، زمینه را برای پیدایش شاهنامه‏های متعدد در قرن چهارم فراهم آوردند.

نشانه‏هایی در دست است که فردوسی در نظم شاهنامه به مأخذ عمده خود یعنی شاهنامه ابومنصوری بسنده نکرده و برخی از داستانها را تا حدی که به یک دستی و زنجیره وقایع شاهنامه لطمه‏ای وارد نسازد، از کتابهای دیگر اقتباس کرده است. اما به نظم داستانهای پهلوانان بزرگی چون سام و گرشاسپ و فرامرز تمایلی نشان نداده است.

شاید سبب در این باشد که فردوسی چون از میان پهلوانان خاندان گرشاسپ، رستم را بیشتر می‏پسندیده و در امر پروراندن و پرداخت شخصیت او در طول وقایع شاهنامه حتی لحظاتی که رستم با مرگ چندان فاصله‏ای ندارد، هیچ کوتاهی نمی‏کند؛ نمی‏خواسته است با پرداختن به کردار پهلوانان بزرگ دیگر از جلوه شخصیت رستم کاسته شود.

یکی از این پهلوانان نامبردار ایران فرامرز پسر رستم است که در بسیاری از داستانهای حماسی ایفای نقش کرده است. در شاهنامه نام او ناگهان در حوادث بعد از قتل سیاوش و حرکت سپاه ایران به سوی توران به کین خواهی سیاوش به میان می‏آید. (چاپ خالقی 2/385/90) و از این پس تا عهد حکومت بهمن، پسر اسفندیار و قتل فرامرز، در جای جای شاهنامه از دلاوری‏های فرامرز سخن می‏رود که در جنب جنگاوری‏های رستم از اهمیتی برخوردار نیست.

اما در دیگر منظومه‏های حماسی، فرامرز عهده دار نقشهای مهمی است. در بهمن نامه محور بخشی از حوادث این منظومه است. در برزونامه کهن⁽¹⁾ این فرامرز است که از هند به یاری سپاه ایران می‏شتابد و برزو را که حتی رستم از پس او بر نیامده است، به کمند خود اسیر می‏سازد. در آذر گشسب نامه نیز در دو نبرد با پدر خود که ناشناخته به جنگ فرامرز و خواهرش آذر گشسب آمده، دلاوری‏هایی می‏کند. در فرامرزنامه، (که سپس درباره آن بحث خواهد شد) وی قهرمان اصلی وقایع فراوانی است که در هندوستان اتفاق می‏افتد. با این حال اگر مقصود نویسنده تاریخ سیستان که می‏گوید:"اخبار فرامرز جداگانه دوازده مجلد است." (چاپ بهار، 7) داستانهایی باشد که فرامرز در آنها نقش عمده داشته و قهرمان اول محسوب می‏شده است، باید بسیاری از داستانهای وی از میان رفته باشد و یا شاید وقایع منظومه‏هایی که به برخی از آنها اشارت رفت، گاهی به وسیله داستانگزاران و راویان داستانهای حماسی به نوعی بازسازی و نقل می‏شده‏اند که قهرمان آنها فرامرز به شمار می‏آمده است؛ نه کسانی دیگر مانند بهمن یا برزو...(رجوع شود به دکتر خالقی مطلق، «مطالعات حماسی» نشریه دانشکده ادبیات و علوم انسانی تبریز، شماره 128/129،ص 85)

آنچه سبب نام آوری فرامرز در ادب حماسی ایران شده است، ماجراهای او در هندوستان است. بنا بر روایت شاهنامه، کیخسرو هنگامی که به سلطنت نشست، لشکری عظیم برای کین خواهی پدرش آراست. روزی از این لشکر که از بهترین و ورزیده‏ترین پهلوانان ایران ترتیب یافته بود، سان می‏دید و پهلوانان یکی پس از دیگری از پیش وی می‏گذشتند. چون نوبت به فرامرز رسید، کیخسرو با او به سخن در آمد و از همانجا فرامرز را راهی هندوستان کرد. (چاپ خالقی، 3/23/337) در شاهنامه به علت این گسیل نا به هنگام اشاره نمی‏شود؛ اما به روایت مؤلف نزهت نامه که مأخذ گفتارش کتابی غیر از شاهنامه فردوسی بوده است، سبب فرستادن فرامرز به هندوستان بدان جهت بود که مانع از آن شود که هندیان به افراسیاب مدد رسانند و او را در جنگ با کیخسرو تقویت کنند. (چاپ دکتر جهان‏پور، ص 329).

از این پس فتوحات و ماجراهای فرامرز در هندوستان آغاز می‏شود که موضوع داستانهای فرامرزنامه است.

فرامرزنامه

بخشهایی بازمانده از داستانهای فرامرز در قالب دو مثنوی که یکی حدود 1600 بیت و دیگری حدود 6000 بیت دارد، به نظم در آمده است. این دو منظومه که با یکدیگر پیوند خورده و به صورت یک منظومه در آمده‏اند همراه با دو منظومه دیگر به سال 1324 ه ق به دستیاری رستم سروش تفتی در بمبئی چاپ سنگی شده است.

فرامرز نامه چاپی از منظومه‏های زیر تشکیل شده است:

1ـ از صفحه 5 تا 25 منظومه کوچکی است در 417 بیت. حوادث در عصر منوچهر اتفاق می‏افتد. در این داستان رستم در نوجوانی به هند می‏رود و اژدهایی را که داستانگزار آن را "ببر بیان" نامیده، از پای در می‏آورد. در پایان این داستان رستم با دختر پادشاه هند ازدواج می‏کند و فرامرز متولد می‏شود.(موضوعات این داستان را آقای دکتر خالقی مطلق در کتاب گل رنجهای کهن، ص 275، نشرمرکز تهران، 1372 تحلیل و بررسی کرده‏اند)

2ـ از صفحه 25 تا 76 منظومه گشسب نامه است در 1102 بیت. بانو آذرگشسب دختر رستم است و شرح جنگاوری‏های وی به تفصیل در برزونامه جدید آمده است. داستانهای آذرگشسب بسیار قدیمی است و در مجمل التواریخ (مؤلّف به سال 520) نیز به آنها اشاره شده است. اما این منظومه که در اختیار ماست بر خلاف نظر ژول مول که آن را از آثار قرن پنجم به شمار آورده، باید بعد از قرن هشتم سروده شده باشد.

3ـ از صفحه 78 تا 450 داستانهای فرامرز است. آقای دکتر جلال خالقی مطلق در بخش دوم "مطالعات حماسی "خود که به فرامرزنامه اختصاص یافته، نخستین بار این نکته را متذکر شده‏اند که این اشعار در واقع دو منظومه جداگانه است که تفتی، طابع فرامرزنامه آن دو را به یکدیگر پیوند داده و به صورت یک منظومه در آورده است. (دکتر خالقی، 1362، ص 107)

منظومه نخست که آقای دکتر خالقی آن را "فرامرزنامه اول" نامیده‏اند از صفحه 78 آغاز و در میانه صفحه 157 با این بیت ختم می‏شود:

هزاران درود و هزاران ثنا

ز ما تن به تن بر شه انبیا

این منظومه حدود 1600 بیت است.

"فرامرزنامه دوم" بلافاصله بعد از بیت فوق بدون هیچ عنوان یا نشانه‏ای شروع می‏شود. ابیات نخستین "فرامرزنامه دوم" از شاهنامه فردوسی اقتباس شده که به نظر آقای دکتر خالقی «نشان می‏دهد که بدین وسیله خواسته‏اند میان آغاز این داستان و مندرجات شاهنامه در محل مناسبی ارتباط ایجاد کنند، (همان، ص 109) فرامرزنامه دوم حدود 6000 بیت دارد.

وقایع فرامرزنامه اول

حوادث فرامرزنامه اول در عصر کیکاوس اتفاق می‏افتد. چند تن از پهلوانان از جمله فرامرز و گودرز و بیژن در بزم کیکاوس به رامش مشغولند. پیکی از هندوستان می‏رسد که نامه‏ای از طرف نوشاد پادشاه هند آورده است. در این نامه نوشاد توضیح داده است که از پنج رنج جانکاه به ستوه آمده‏ام: یکی از آنکه در وادی مرغزار دیوی ستنبه و ناهوشمند است که سالی یک بار به خان و مان من در می‏آید و تا دختری از من نستاند، روی بر نمی‏تابد. و دیگر در خطه هندبار شهریاری است کید نام، زورمند و درازدست که هر سال باجهای گران از من می‏خواهد. و سه دیگر در بیشه مرزغون گرگی پیدا آمده که بسیاری از لشکریانم در نبرد با آن تبه شده‏اند و کسی را یارای آهنگ این گرگ نیست. و چهارم در شهر هند اژدهایی مردم اوبارست که هر بار جهانی را با دم خود به آتش می‏کشد و جز ایرانیان کسی را توان ایستادگی با او نیست. و پنجم در بیشه خوم سار سی هزار کرگدن پدید آمده که در زور چون پیل و در تک چو آهوند، به هر مرز و بومی که پی بسپرند، زمین بر شکافند و خارا درند. نوشاد از کیکاوس می‏خواهد که پهلوانی را به یاری وی بفرستد. از میان پهلوانان مجلس، فرامرز نامزد می‏شود و با تخت و تاج و انگشتری همراه با بیژن و زرسپ راهی هندوستان می‏گردد. رویارویی پهلوانان ایران به رهبری فرامرز با هر یک از دشواری‏های پنجگانه که خود حوادثی دیگر به دنبال دارد، پنج داستان را به وجود آورده است.

به نظر می‏رسد که این داستانها در اصل پنج ماجرای کوتاه از سرگذشت‏های فرامرز در هندوستان بوده است که بعدها با اضافه شدن صحنه‏ای به آغاز آنها دایر بر درخواست نوشاد از کیکاوس، به یکدیگر متصل شده‏اند؛ زیرا این داستانها هر یک مستقل از دیگری است و مطالب آنها ارتباط منطقی با هم ندارد. فقط پهلوانان این داستانها مشترک است. صحنه‏ای هم که به آغاز این داستانها افزوده شده، یک شیوه قدیمی از طرح داستانهای حماسی ایران است که در آغاز "بیژن و منیژه "و"ببر بیان" نیز دیده می‏شود.

نسخه‏های فرامرزنامه

از فرامرزنامه دوم متأسفانه هیچ دست‏نویسی باقی نمانده و چاپ بمبئی علی رغم اشتباهات فراوان آن مغتنم است. اما از فرامرزنامه اول علاوه بر چاپ بمبئی سه دستنویس در دست داریم که به کمک آنها می‏توان متنی قابل قبولتر از نسخه چاپی فراهم آورد.(موزه بریتانیا به شماره 2946. or و در فهرست بلوشه به شماره 1194 به یک نسخه از شاهنامه که به شماره2926.or در کتابخانه موزه بریتانیا نگهداری می‏شود، بعضی قطعات و داستانهای حماسی دیگر از جمله همین فرامرزنامه را الحاق کرده‏اند)

بحث درباره فرامرزنامه دوم را به وقتی دیگر وا می‏گذاریم. اینک به بحث درباره گوینده فرامرزنامه اول می‏پردازیم.

گوینده فرامرزنامه اول

شادروان دکتر ذبیح‏الله صفا درباره شاعر فرامرزنامه می‏نویسد:"از ناظم فرامرزنامه فعلا" هیچ گونه اطلاعی در دست نیست." (دکتر صفا، 1363، ص 296) اما آقای دکتر خالقی در ضمن مقاله سابق الذکر کوشیده‏اند تا گوینده فرامرزنامه را با استناد به بیت‏هایی از آن شناسایی کنند. حاصل بحث ایشان این است که سراینده، احتمالا" از روستا زادگان و چه بسا دهقانان «فرس آباد مرو بوده، در دهی به نام پیروز آباد زندگی می‏کرده و داستان فرامرز را در سی‏وشش سالگی در همین محل سروده است.» (دکترخالقی، 1362، ص 109)

چون در تذکره‏ها و مآخذ در دسترس، از سراینده فرامرزنامه یاد نمی‏شود، ناچار در وهله نخست همه آگاهی‏های ما درباره وی به اشاراتی محدود می‏شود که گهگاه در ضمن داستان به امور شخصی خود می‏کند. آقای دکتر خالقی نیز از همین اشارات سود جسته‏اند؛ اما چنین می‏نماید که بررسی ایشان بیشتر با تکیه بر دستنویس موزه بریتانیا بوده است و این امر مانع از آن گردیده که نام و هویت سراینده آشکار گردد.

سعی و تلاش آقای دکتر خالقی مشکور است. نگارنده با اعتراف به فضل تقدم ایشان بار دیگر این موضوع را باز می‏نگرد تا شاید پرتوی بر سراینده این منظومه افکنده شود. اما نخست لازم می‏داند که چند بیتی از منظومه را که به کار شناسایی شاعر آن مدد می‏رساند، نقل و سپس از آن‏ها نتیجه‏گیری شود. در خور ذکر است که این بیت‏ها بر اساس دستنویس‏های کتابخانه ملی پاریس (به نشان پ در این مقاله) و کتابخانه موزه بریتانیا (به نشان م) و نسخه چاپی بمبئی (به نشان چ) تصحیح شده است. نخست صورت تصحیح شده بیتها نقل می‏شود و سپس اختلاف نسخه‏ها.

شاعر در طی داستان دوبار به احوال شخصی خود خاصه فقر و فاقه‏ای که گریبانگیر او بوده است، اشاره می‏کند. در چاپ بمبئی در هر دو موضع عنوانی ظاهرا" از جانب طابع کتاب به متن افزوده شده است. این عنوانهادر دستنویس‏های م و پ نیست. در مورد اول عنوان و بیت در خور توجه چنین است. (چاپ بمبئی، ص84):

این چند سخن در باب شکایت روزگار هنگام پیری خود گوید

[1] ز سالم چو شد سی و شش این زمان

ز پیری رسیده به جان مرزبان

چ: چه سالم بشد... /... به سر مرزبان؛

م: ز سالم چو شد... نردبان /... به جان مرزبان؛

پ: ز سالم چو شد... نزدمان /... به سر مرزبان

بیت از تلفیق ضبط چ و م اصلاح شد. قافیه مصرع دوم در سه نسخه "مرزبان "است؛ اما در مقاله آقای دکتر خالقی به شکل "به سر مرزیان" آمده است. "مرزبان" باید تخلص یا نام شاعر باشد.

در مورد دوم عنوان و بیت‏های شایان توجه بدین قرار است. (چاپ بمبئی، ص 114).

این سخن چند مصنف در باب خود و نیرنگ روزگار گوید

[2] ز جور زمانه دلم گشت سیر

در این جور و این کوره اردشیر

مصرع دوم در چ: در این صبر و این کوره اردشیر؛

پ: در این جور آخر شده اردشیر؛

م: نرسته ازو پیل و شیر دلیر

آقای دکتر خالقی ضبط "م" را آورده‏اند. مصرع از تلفیق ضبط چ و پ اصلاح گردید. مراد از جور در مصرع دوم همان شهر معروف کوره اردشیر فارس است که از عهد عضدالدوله آن را فیروزآباد نامیدند. از این بیت پیداست که شاعر هنگام نظم فرامرزنامه در فیروزآباد که از اعمال کوره اردشیر فارس بود، می‏زیسته است.

[3] چنان دان که در بوم پیروز باد

که بر دوستان جمله فیروز باد

چ: یوم پیروز باد؛ متن = م و پ.

منظور از پیروزباد نیز بی گمان همان شهر جوریا فیروزآباد است که در بیت 2 به آن اشاره شده است.

[4] چه کهترچه مهتر هر آن کس که هست	همه شاد خوارند و از باده مست...
[5] منم بی می و رود و بانگ سرود	نه یار و نه همدم نه آوای رود
[6] یکی روستا بچه فُرسیم	غلامیّ و دل پاک فردوسیم

مصرع دوم بیت اخیر در م: غلامی دل پاک؛

چ: غلام و دل پاک؛

پ: غلام دل پاک؛

مصرع از تلفیق ضبط م و چ اصلاح گردید. اگر"ی" رادر غلامی به آهنگ یای نکره بخوانیم مصرع سامان می‏گیرد.

آقای دکتر خالقی درباره این بیت می‏نویسند: «آیا منظور از فرسی ایرانی است؟ یعنی شاعر خود را "یک روستا بچه ایرانی "نامیده است؟ در این صورت گویا در جستجوی قافیه‏ای برای فردوسی به این کلمه رسیده است. ولی حدس من این است که منظور از "فرس "همان "فرس‏آباد" است که گویا یکی از قرای مرو و در دو فرسخی آن بوده و بر طبق "لباب الانساب "(ج 2، ص 205) به نقل از دهخدا، لغت نامه) عبدالحمید بن حمید فرس آبادی نیز از آن محل بوده است. اگر این حدس درست باشد، شاعر اهل فرس‏آباد مرو بوده و شاید نام او نیز فرسی بوده. یعنی منسوب به فرس‏آباد مرو. و ده پیروزآباد محل زندگی شاعر هنگام سرودن فرامرزنامه بوده است». (دکتر خالقی، 1362، ص 98)

اما ظاهرا" با عنایت به واژه جور (= گور، فیروزآباد) و "کوره اردشیر" در بیت دوم و "پیروز باد" (= فیروزآباد) در بیت سوم کمترین تردیدی باقی نمی‏ماند که شاعر از "فرس" فارس را خواسته است یعنی فارسی ام.

[7] نبینم همی لطف نیک اختری	شده مونسم دایما دفتری
[8] کجا آفتابی که تف بخشدم	مگر چهره خسته بدرخشدم...

شاعر طی ابیاتی از وضع نابسامان خود شکوه می‏کند. چند بیت پایان این بخش از این قرار است :

[9] چو بشنید از من "جهان پهلوان	"به گل زد گلابی ز نرگس روان
[10] بدادش بسی خواسته دلپذیر	به نزدیک خود خواند "گو یادبیر"

گفتار اندر نامه نوشتن فرامرز به کید هندی

[11] کنون باز گردم به گفتار "سرو

"چراغی مهان سرو ماهان به مرو

ترتیب بیتها مطابق با چاپ بمبئی است با این تغییر که بیت 11 را که قبل از بیت 9 قرار داشت، به بعد از عنوان تغییر مکان دادیم تا ترتیب مطالب حفظ شود. در نسخه م نیز این بیت بعد از عنوان قرار دارد.

توضیح درباره بیت‏ها:

بیت 9. از این بیت بر می‏آید که "جهان پهلوانی" به حال و روزگار شاعر گریسته است. این بیت از دستنویس م افتاده است.

بیت 10. در پ و م، مصرع اول تغییر یافته: از آن پس فرامرز (م: یل شیر گیر) باهوش و ویر؛ در پ این بیت بعد از عنوان و در م، دو بیت بعد از عنوان قرار گرفته است.

از این بیت بر می‏آید که جهان پهلوان با خواسته دلپذیر از شاعر دستگیری کرده و "گویا دبیر" را به نزد خود خوانده است. "گویا دبیر" حاکی از آن است که شاعر به دبیر شهرت داشته ویا بعد از نزدیک شدن به جهان پهلوان، دبیر وی شده است.

بیت 11. از این بیت در می‏یابیم که مأخذ گفتار شاعر، روایت آزاد سرو از وابستگان به احمد سهل بوده است. فردوسی نیز داستان مرگ رستم را از روایات آزاد سرو نقل کرده است.

فرامرزنامه اول در دستنویسهای م و پ با این بیت به پایان می‏رسد:

هزاران درود و هزاران ثنا

ز ما تن به تن بر شه (پ.سر) انبیا

اما در چاپ بمبئی دو بیت دیگر اضافه دارد که دومین آن چنین است:

[12] بماناد بر تو "یل شیر گیر

"زنامت بماند به دفتر "دبیر"

مصرع دوم این بیت ناتندرست می‏نماید و ظاهرا" منظور این است که: از نام تو، نام دبیر در دفتر به یادگار می‏ماند. اما بی گمان "یل شیر گیر" و "دبیر" در این بیت همان "جهان پهلوان" و "گویا دبیری "است که در بیتهای 9 و 10 ذکری از آنان رفته بود.

از مجموع این بیتها می‏توان نتیجه گرفت که :

1ـ نام یا تخلص شاعر مرزبان بوده است. (بیت 1)

2ـ او دبیر "جهان پهلوانی" بوده ویا به دبیر شهرت داشته است. (بیت 9 و 10)

3ـ اهل فارس بوده و در کوره اردشیر در شهر فیروزآباد می‏زیسته و یا سالهایی را در آنجا به سر برده است. (بیت 2، 3، 6).

4ـ در سی‏وشش سالگی که مشغول سرودن فرامرزنامه از روایت آزاد سرو بوده، "جهان پهلوانی" که از او به "یل شیرگیر" نیز تعبیر می‏کند، از شاعر دستگیری کرده است. (بیت 1، 9، 10، 11،12).

این همه آگاهی‏هایی است که از این منظومه درباره گوینده‏اش به دست می‏آید. به گمان نگارنده این شخص کسی نیست مگر رفیع‏الدین فارسی، متخلّص به مرزبان و مشهور به دبیر که در قرن ششم می‏زیست و مداح ارسلان سلجوقی (555 ـ 571) بود.

اینک باید دید که زندگی‏نامه‏ها و کتابهای رجال تا چه حد صحت این گمان را تأیید می‏کنند.

از مرزبان فارسی اطلاعات اندکی در دست است. عوفی در معرفی وی می‏گوید:

«الاجل رفیع‏الدین المرزبان الفارسی، رفیع میدان فارسی که فارس میدان بلاغت و اختر آسمان سعادت بود. شعر او در علّو از عرش در گذشته و لطایف سخن او بساط نظم عنصری و رودکی در نوشته و این قصیده مصداق این دعوی و برهان این معنی است... (لباب الالباب، لیدن، ج 2، ص 398)

عوفی قصیده‏ای با ردیف بنفشه از وی آورده که تخلص و نام ممدوح شاعر در آن آمده است:

زین غزل مرزبان چو سرو و صنوبر	سر به فلک برد از افتخار بنفشه
شاه جهان ارسلان که کرد ز خلقش	بوی خوش خویش مستعار بنفشه

(همان، ص 400)

عوفی هنگام معرفی رفیع‏الدین لنبانی، بار دیگر به مرزبان فارسی باز می‏گردد و می‏گوید:

«دو رفیع بوده‏اند که در رفعت محل به پای فضل، فرق فرقدان را می‏سوده‏اند. یکی رفیع مرزبان که او را به پارسی دبیر گفتندی و دیگری رفیع لنبان، و به حکم تقدم رفیع مرزبان را مقدم داشته‏اند». (همان، ص 400)

در گزارش اخیر عوفی به احتمال قوی باید "به پارس دبیر گفتندی" صحیح باشد. به همه حال آنچه مسلم است، مرزبان به دبیر شهرت داشته است.

زکریای قزوینی در آثار البلاد هنگام نقل فضایل اصفهان، مرزبان را از شعرای این شهر به شمار آورده و می‏گوید: «... و ارباب علوم از مجتهدین و اطبا به خصوص شعرا در آن شهر اکثر از شهرهای دیگر بوده است چون رفیع فارسی دبیر و کمال زیاد و شرف شفروه و عزشفروه و جمال الدین عبدالرزاق...» (آثار البلاد، ترجمه جهانگیر میرزا، ص 356)

بی گمان قزوینی، رفیع‏الدین فارسی را با رفیع‏الدین لنبانی که در گفتار عوفی هم از وی ذکری رفته بود، اشتباه کرده است. اما از همین جا نیز پیداست که رفیع الدین به دبیر مشهور بوده است.

امین احمد رازی در هفت اقلیم "نظم و نثر" مرزبان را ستوده است:

"رفیع مرزبان، مرزبان ولایت نظم و قهرمان بلاد نثر بوده، جمعی وی را معاصر حنظله بادغیسی و ابوسلیک گرگانی که پیش از زمان رودکی بوده‏اند، می‏دانند و گروهی از شعرای آل سلجوقش می‏شمارند. اما شق ثانی به صواب اقرب می‏نماید. چنانکه از طراز این ابیات مستفاد می‏شود..." (هفت اقلیم، ج 1، ص 194)

رضا قلی خان هدایت در معرفی مرزبان گویا هفت اقلیم را پیش چشم داشته است؛ اما نکته‏ای به عبارات هفت اقلیم افزوده که بسیار در خور توجه است:

«مرزبان فارسی... بعضی گویند معاصر حکیم حنظله بادغیسی و ابوسلیک گرگانی است و مرزبان نامه به وی منسوبست و بعضی نوشته‏اند که صاحب مرزبان نامه از اجداد آل زیار و قابوس وشمگیر بوده است و آن مرزبان، دیلمی بوده است و این فارسی است. حق آن است که نام وی رفیع‏الدین و شیرازی است و مرزبان نامه به تحقیق از وی نیست. معاصر سلجوقیه و مداح ارسلان بن سلجوقی بوده است و او را مداحی می‏فرموده. اوراست... "(مجمع الفصحا، ج 3، ص 1168)

انتساب نادرست مرزبان نامه به مرزبان فارسی در مأخذ دیگری نیز دیده می‏شود: آقا بزرگ طهرانی در الذریعه در معرفی مرزبان نامه می‏نویسد:

"... و حکی أن رفیع الدین الشیرازی مداح ارسلان شاه السلجوقی، عمد الی مرزبان نامه تصنیف مرزبان الدیلمی و الّفه بانشاء مرغوب للوزیر ابی القاسم علی بن دندان. و فی الرضویه نسخه..." (الذریعه، ج 20، ص 303)

به نظر نمی‏رسد که آقابزرگ طهرانی مطالب خود را از مجمع الفصحای رضا قلی خان اقتباس کرده باشد. ظاهرا" هر دو نویسنده از مأخذ سومی نقل قول می‏کنند که شناخته نشد.

دراین که مرزبان نامه نوشته مرزبان فارسی نیست، تردیدی نمی‏توان کرد؛ زیرا چنانکه ملاحظه شد مرزبان در سی‏وشش سالگی مشغول نظم فرامرزنامه بوده است. اگر فرض کنیم که سی‏وشش سالگی او مصادف با پنجمین سال فرمانروایی ممدوحش ارسلان سلجوقی (555 ـ 571) باشد، در این صورت وی در 524 به دنیا آمده، بنابراین در آغاز وزارت ابوالقاسم ربیب الدین هارون بن علی معروف به دندان ( یا: وندان) که در 607 به وزارت رسید، دست کم 83 سال داشته و بر فرض زنده بودن، نمی‏توانسته است در این سن و سال کتابی برای ربیب الدین بنویسد. پر واضح است کسی که مرزبان نامه را برای ربیب الدین نوشت، همان سعدالدین وراوینی است که به اهداء کتاب خود به ربیب الدین در مقدمه و ذیل الکتاب مرزبان نامه تصریح کرده است.(رجوع شود به مرزبان نامه، چاپ محمدروشن، ج1، ص 18 و 541 و 544)

این ابوالقاسم ربیب‏الدین وزیر ازبک پهلوان (607 ـ 622) آخرین فرمانروای اتابکان آذربایجان بود. زن ازبک پهلوان، نوه ارسلان سلجوقی ممدوح مرزبان فارسی بوده است. شاید پیوند خانوادگی ازبک پهلوان با ارسلان سلجوقی ممدوح مرزبان فارسی و نزدیکی نام "مرزبان" با "مرزبان‏نامه" در پیدایش این خبر نادرست بی تأثیر نبوده است. اما نگارنده بر آن است که این گزارش در عین نادرستی کورسویی بر این واقعیت می‏زند که مرزبان فارسی، سراینده فرامرزنامه بوده است؛ نه نویسنده مرزبان‏نامه.

تاریخ سرایش فرامرزنامه

ارسلان سلجوقی، ممدوح مرزبان فارسی بین سالهای 555 تا571 در همدان حکومت می‏کرده‏است و طرف توجه بسیاری از شعرای قرن ششم از جمله خاقانی، اثیر اخسیکتی، مجیر بیلقانی، جمال‏الدین اصفهانی... بوده و به قول دولتشاه سمرقندی «همواره مجلس او از حضور شعراء و ندما خالی نبودی» (تذکره الشعراء، ص 66) بنابراین فرامرزنامه نیز باید بین سالهای 555 تا 571 سروده شده باشد. اما با توجه به نکته‏ای دیگر شاید بتوان حدود سالهای سرایش فرامرزنامه را محدودتر کرد.

چنانکه ملاحظه گردید، گوینده فرامرزنامه در بیتهای 9 و 12 از ممدوح خود با القاب" جهان پهلوان"

و "یل شیرگیر " یادکرده بود. صرف نظر از اینکه "شیرگیر" یادآور نام "ارسلان "است که در ترکی به معنی شیر است. با این حال نگارنده بر آن است که مراد مرزبان فارسی از این فرد شخصی غیر از ارسلان سلجوقی بوده است؛ زیرا " یل شیرگیر" را هر شاعری ممکن است درباره ممدوح خود به کار برد، اما "جهان پهلوان" از القابی است که در منابع تاریخی قرن ششم در حق نصرت‏الدین محمد بن ایلدگز (571-582) به کار رفته‏است. اما این نکته در صحت این نظر که گوینده فرامرزنامه همان مرزبان فارسی است، هیچ تردیدی وارد نمی‏سازد. جهت روشن شدن این موضوع باید یک نکته را درباره ارسلان سلجوقی توضیح داد.

طغرل دوم سلجوقی، پدر ارسلان در سال 529 درگذشت و در این زمان ارسلان یکساله بود. مومنه خاتون، مادر ارسلان با شمس‏الدین ایلدگز، بنیان گذار سلسله اتابکان آذربایجان ازدواج کرد. از این پس ارسلان با پدر خوانده‏اش زندگی پر فراز و نشیبی را پشت سر گذاشت. در سال 555 ایلدگز در همدان، ارسلان 27 ساله را به تخت نشاند و حکومت نواحی غرب ایران را به وی سپرد و دو پسر دیگر خود را که از همان مومنه خاتون داشت، یعنی محمدجهان پهلوان و قزل ارسلان عثمان را به دستیاری ارسلان برگماشت. ارسلان تا سال 571 که درگذشت، حکومتی اسمی داشت و قدرت واقعی در دست برادرش محمدجهان پهلوان بود. محمدجهان پهلوان نیز از فرمانروایان ادب دوست بود و مجیر بیلقانی و ظهیرالدین فاریابی در مدح وی قصایدی سروده‏اند و نظامی، خسرو و شیرین را نخست به نام وی کرد. محمدجهان پهلوان بعد از مرگ ارسلان در سال 571 حکومت را به دست گرفت و تا سال 582 حکومت کرد.(رجوع شود به دائره المعارف بزرگ اسلامی، ج 6، ص 483 (اتابکان آذربایجان)؛ ج 7، ص 611 (ارسلان شاه سلجوقی))

به گمان نگارنده مراد مرزبان فارسی از جهان پهلوان در بیت] 9] همین محمدجهان پهلوان برادر ارسلان سلجوقی بوده‏است. با این مقدمات می‏توان پنداشت که مرزبان هنگام شروع فرامرزنامه در فیروزآباد، ممدوحی نداشته‏است. فقر و تنگدستی او را به سوی همدان که مرکز قدرت ارسلان و محمدجهان پهلوان بود، می‏راند. ابتدا به دستگاه محمدجهان پهلوان نزدیک می‏شود و در سایه حمایت او منظومه خود را به پایان می‏برد. و سپس در سلک مداحان ارسلان سلجوقی در می‏آید. بنابراین فرامرزنامه باید چند سالی بعد از 555 که سال قدرت گرفتن محمد جهان پهلوان و ارسلان سلجوقی است، سروده‏شده باشد.

در اینجا باید به پرسشی نیز پاسخ داد و آن این است که مولف مجمل التواریخ و القصص در مقدمه کتاب در ضمن معرفی منابعی که در تالیف خود از آنها استفاده کرده است، از فرامرزنامه نیز نام می‏برد. حال چگونه امکان دارد، فرامرزنامه که به زعم ما چندسالی پس از 555 سروده شده یکی از مآخذ کتابی باشد که در سال 520 نوشته شده است؟

جهت روشن شدن این موضوع باید دید که مولف مجمل التواریخ در چه مواردی ممکن است که از فرامرزنامه استفاده کرده باشد.

مولف مجمل 6 بار به فرامرز و کردار او اشاره می‏کند. بار اول می‏گوید که فرامرز از "خاله کیقباد" بزاد (ص 25) این مطلب در فرامرزنامه اول و دوم نیامده است. بار دوم به انجمن عصر کیخسرو و فرستادن پهلوانان ایران به کشورهای اطراف برای ممانعت از مددرسانی همسایگان ایران به افراسیاب اشاره می‏کند (ص 49). این خبر در فرامرزنامه اول نیست؛ اما در فرامرزنامه دوم و شاهنامه فردوسی آمده است. بار سوم در مورد مرگ فرامرز می‏گوید: «گویند در خندق افتاد از خطاکردن اسب و در آب بمرد و به همه حال مرده او را بر دار فرمود کردن» (ص53) مرده بر دار زدن فرامرز در فرامرزنامه دوم آمده است. بار چهارم می‏گوید که از جمله پهلوانان عصر کیکاوس یکی هم فرامرز بود.(ص 91) این نکته مهمی نیست و از شاهنامه فردوسی نیز میتوان این مطلب را فهمید. بار پنجم می‏گوید که جهان پهلوانی در آخر عهد بهمن به آذربرزین پسر فرامرز رسید (ص 92). این نکته در فرامرزنامه اول و دوم نیامده‏است. بار ششم می‏گوید: «فرامرز ایوانی عظیم بساخت برابر ستودان گرشاسف و چون کشته شد بر دست بهمن به هندوستان او را به ستودان پدر باز آوردند.» (ص 463) این مطلب نیز در فرامرزنامه اول و دوم نیامده است. بنابراین فقط احتمال می‏رود که فرامرزنامه دوم در اختیار مولف مجمل التواریخ بوده‏است؛ نه فرامرزنامه اول و این طبیعی است؛ زیرا در سال 520 که مولف مجمل التواریخ مشغول تالیف کتاب خود بوده هنوز فرامرز نامه اول سروده نشده‏بود. بحث درباره فرامرزنامه دوم را به مقالتی دیگر وامی گذاریم.

نتیجه:

در این بررسی کوشش شده‏است که گوینده فرامرزنامه (یکی از حماسه‏های ملی ایران) شناسایی شود. با استناد به بیتهایی از این منظومه، نتیجه گرفته‏ایم که سراینده فرامرزنامه باید رفیع‏الدین مرزبان‏فارسی، شاعر قرن ششم باشد و این منظومه را در حدود سال 555 سروده است.

همچنین نشان داده‏ایم که در برخی از تذکره‏ها به اشتباه مرزبان‏نامه را به وی نسبت داده‏اند و بی‏گمان مرزبان نامه تحریف فرامرزنامه است.

منابع:

1ـ بروزنامه از دو بخش تشکیل گردیده است. بخش نخست (که آن را برزونامه قدیم می‏نامیم) در قرن 7 یا 8 و بخش دیگر بروزنامه جدید در سده 10 سروده شده است. منتخبی از بخش قدیم این منظومه در ملحقات شاهنامه چاپ کاترمر به چاپ رسیده است.

کتابنامه:

1- آقا بزرگ طهرانی، الذریعه، بیروت.

2- امین احد رازی، هفت اقلیم، تهران.

3- تاریخ سیستان، 1352، به تصحیح ملک‏الشعراء بهار، تهران.

4- خالقی مطلق، جلال، "مطالعات حماسی" نشریه دانشکده ادبیات تبریز، ش 128 و 129.

5- دولتشاه سمرقندی، 1338، تذکرة‏الشعرا، تهران.

6- رضاقلی خان هدایت، 1340، مجمع الفصحا، ج 3، به کوشش دکتر مصفا، تهران.

7- زکریای قزوینی، 1373، آثارالبلاد، ترجمه جهانگیرمیرزا، به تصحیح هاشم محدث، تهران.

8- شهمردان بن ابی‏الخیر، 1358، نزهت نامه، به تصحیح دکتر جهان‏پور، تهران.

9- صفا، ذبیح الله، 1363، حماسه سرایی در ایران، تهران.

10- فرامرزنامه، 1324 ق، بمبئی.

11- مجمل التواریخ و القصص، 1318، به تصحیح ملک‏الشعرابهار، تهران.

12- وراوینی، 1367، مرزبان نامه، به تصحیح محمد روشن، تهران.

______________________________

1- برزونامه از دو بخش تشکیل گردیده‏است. بخش نخست (که آن را برزونامه قدیم می‏نامیم) در قرن 7 یا 8 و بخش دیگر (یا برزونامه جدید) در سده 10 سروده‏شده‏است. منتخبی از بخش قدیم این منظومه در ملحقات شاهنامه چاپ کاترمر به چاپ رسیده‏است.

کتیبه

ع.فروتن — Mon, 09 May 2011 15:23:00 GMT

فتاده تخته سنگ آنسوی تر ، انگار کوهی بود
و ما اینسو نشسته ، خسته انبوهی
زن و مرد و جوان و پیر
همه با یکدیگر پیوسته ، لیک از پای
و با زنجیر
اگر دل می کشیدت سوی دلخواهی
به سویش می توانستی خزیدن ، لیک تا آنجا که رخصت بود
تا زنجیر
ندانستیم
ندایی بود در رویای خوف و خستگیهامان
و یا آوایی از جایی ، کجا ؟ هرگز نپرسیدیم
چنین می گفت

فتاده تخته سنگ آنسوی ، وز پیشینیان پیری
بر او رازی نوشته است ، هرکس طاق هر کس جفت
چنین می گفت چندین بار
صدا ، و آنگاه چون موجی که بگریزد ز خود در خامشی می خفت
و ما چیزی نمی گفتیم
و ما تا مدتی چیزی نمی گفتیم
پس از آن نیز تنها در نگه مان بود اگر گاهی
گروهی شک و پرسش ایستاده بود
و دیگر سیل و خستگی بود و فراموشی
و حتی در نگه مان نیز خاموشی
و تخته سنگ آن سو اوفتاده بود
شبی که لعنت از مهتاب می بارید
و پاهامان ورم می کرد و می خارید
یکی از ما که زنجیرش کمی سنگینتر از ما بود ، لعنت کرد گوشش را
و نالان گفت :‌ باید رفت
و ما با خستگی گفتیم : لعنت بیش بادا گوشمان را چشممان را نیز
باید رفت
و رفتیم و خزان رفتیم تا جایی که تخته سنگ آنجا بود
یکی از ما که زنجیرش رهاتر بود ، بالا رفت ، آنگه خواند
کسی راز مرا داند
که از اینرو به آنرویم بگرداند
و ما با لذتی این راز غبارآلود را مثل دعایی زیر لب تکرار می کردیم
و شب شط جلیلی بود پر مهتاب
هلا ، یک ... دو ... سه .... دیگر پار
هلا ، یک ... دو ... سه .... دیگر پار
عرقریزان ، عزا ، دشنام ، گاهی گریه هم کردیم
هلا ، یک ، دو ، سه ، زینسان بارها بسیار
چه سنگین بود اما سخت شیرین بود پیروزی
و ما با آشناتر لذتی ، هم خسته هم خوشحال
ز شوق و شور مالامال
یکی از ما که زنجیرش سبکتر بود
به جهد ما درودی گفت و بالا رفت
خط پوشیده را از خاک و گل بسترد و با خود خواند
و ما بی تاب
لبش را با زبان تر کرد ما نیز آنچنان کردیم
و ساکت ماند
نگاهی کرد سوی ما و ساکت ماند
دوباره خواند ، خیره ماند ، پنداری زبانش مرد
نگاهش را ربوده بود ناپیدای دوری ، ما خروشیدیم
بخوان !‌ او همچنان خاموش
برای ما بخوان ! خیره به ما ساکت نگا می کرد
پس از لختی
در اثنایی که زنجیرش صدا می کرد
فرود آمد ، گرفتیمش که پنداری که می افتاد
نشاندیمش
بدست ما و دست خویش لعنت کرد
چه خواندی ، هان ؟
مکید آب دهانش را و گفت آرام
نوشته بود
همان
کسی راز مرا داند
که از اینرو به آرویم بگرداند
نشستیم
و به مهتاب و شب روشن نگه کردیم
و شب شط علیلی بود

شادروان مهدی اخوان ثالث

آیدا در آینه

ع.فروتن — Sat, 16 Apr 2011 12:16:31 GMT

لبانت

به ظرافت شعر

شهوانی ترین بوسه ها را به شرمی چنان مبدل می کند

که جاندار غار نشین از آن سود می جوید

تا به صورت انسان درآید

و گونه هایت

با دو شیار مّورب

که غرور ترا هدایت می کنند و

سرنوشت مرا

که شب را تحمل کرده ام

بی آن که به انتظار صبح

مسلح بوده باشم

و بکارتی سر بلند را

از روسبی خانه های داد و ستد

سر به مهر باز آورده م

هرگز کسی این گونه فجیع به کشتن خود برنخاست

که من به زندگی نشستم!

و چمشانت راز آتش است.

و عشقت پیروزی آدمی ست

هنگامی که به جنگ تقدیر می شتابد

و آغوشت

اندک جائی برای زیستن

اندک جائی برای مردن

و گریز از شهر

که به هزار انگشت

به وقاحت

پاکی آسمان را متهم می کند

کوه با نخستین سنگ ها آغاز می شود

و انسان با نخستین درد

در من زندانی ستمگری بود

که به آواز زنجیرش خو نمی کرد

من با نخستین نگاه تو آغاز شدم

توفان ها

در رقص عظیم تو

به شکوهمندی

نی لبکی می نوازند

و ترانه ی رگ هایت

آفتاب همیشه را طالع می کند

بگذار چنان از خواب بر آیم

که کوچه های شهر

حضور مرا دریابند

دستانت آشتی است

ودوستانی که یاری می دهند

تا دشمنی

از یاد برده شود

پیشانیت آیینه ای بلند است

تابناک و بلند

که خواهران هفتگانه در آن می نگرند

تا به زیبایی خویش دست یابند

دو پرنده ی بی طاقت در سینه ات آوازمی خوانند

تابستان از کدامین راه فرا خواهد رسید

تا عطش

آب ها را گوارا تر کند؟

تا آ یینه پدیدار آئی

عمری دراز در آ ن گریستم

من برکه ها ودریا ها را گریستم

ای پری وار درقالب آدمی

که پیکرت جز در خلواره ی ناراستی نمی سوزد!

حضور بهشتی است

که گریز از جهنم را توجیه می کند

دریائی که مرا در خود غرق می کند

تا از همه گناهان ودروغ

شسته شوم

وسپیده دم با دست هایت بیدار می شود

دزدی سایت مرکز سعدی شناسی در روز روشن!

ع.فروتن — Wed, 09 Mar 2011 17:27:58 GMT

سایت مرکز سعدی شناسی مدتی است دو مطلب مقاله شناسی سعدی و سعدی پژوهی در پایان نامه ها مندرج شده در این وبلاگ را کپی زده و بدون ذکر منبع در صفحه اول سایت خود گذاشته است. این در حالی است که با توجه به داشتن بودجه دولتی و یدک کشیدن نام بلند سعدی، انتظار ما از این مرکز بسیار بیشتر است و آن ها باید خود منبع اطلاعات اینچنینی درباره سعدی باشند؛ نه اینکه مطالب خود را با استفاده از کپی کردن از وبلاگ ها به دست آورند!

http://up.vatandownload.com/images/f9qfxgmhxgt7eyqyxhkf.jpg

http://up.vatandownload.com/images/1kum7nosw5w6joslrswd.jpg

http://up.vatandownload.com/images/cnr7b8eu2c9mc1qlmy9w.jpg

مادر

ع.فروتن — Wed, 02 Mar 2011 11:23:16 GMT

گویند   مرا   چو   زاد    مادر                پستان به دهن گرفتن آموخت

شب ها   بر     گاهواره   من               بیدار نشست و خفتن آموخت

دستم بگرفت و پا به پا برد               تا شیوه راه رفتن آموخت

یک حرف و دو حرف بر زبانم              الفاظ نهاد   و گفتن   آموخت

لبخند     نهاد   بر     لب   من             بر   غنچه گل شکفتن آموخت

پس هستی من ز هستی اوست
تا هستم و هست دارمش دوست

ایرج میرزا

بی طمعی به دوجهان (دنیا، بهشت و دوزخ) در کشف المحجوب هجویری:

ع.فروتن — Mon, 14 Feb 2011 11:29:49 GMT

- فقیر محفوظ الجوارح بود از زلل و محفوظ الحال از خلل... به ملک این عالم غنی نگردد اندر این عالم و به ملک آن عالم غنی نگردد از آن عالم. و کونین اندر پله ترازوی فقرش به پر پشه ای نسنجد و یک نفس وی اندر هر دو عالم نگنجد.(ص31)

- و خدمت حق – جلّ جلاله – آنگاه تواند کرد که همه حظهای خویش از دنیا و عقبی بکلّ منقطع تواند کرد و مطلق مر حقّ را – سبحانه و تعالی – پرستش کرد از برای وی؛ که تا بنده مر حق را برای کفارت گناه و یافت درجات عبادت می کند، نه وی را می پرستد تا به اسباب دنیا چه رسد. (ص 74)

- سلامت اندر تنهایی بود؛ از آن که دل کسی که تنها بود از اندیشه غیر رسته بود و اندر جمله احوال از خلق نومید گشته؛ و روی از جمله ایشان برتافته. امّا اگر کسی پندارد که وحدت تنها زیستن بود محال باشد؛ که تا شیطان را با دل کسی صحبت بود و نفس را اندر صدر وی سلطان، و تا دنیا و عقبی را بر فکرت وی گذر بود و تا اندیشه خلق بر سرّ وی می گذرد هنوز وحدت نباشد.(ص 127)

- [حسن بصری] گفت: صبر من اندر بلا و یا اندر طاعت، ناطق است به ترس من از آتش دوزخ، و این عین جزع بود؛ و زهد من اندر دنیا رغبت است به آخرت، و این عین رغبت بود. خنک آن که نصیب خود را از میانه برگیرد تا صبرش مر حق را بود – جلّ جلاله – خاص، نه ورا از خوف دوزخ، و زهدش مر حق را بود – عمّ نواله – مطلق، نه رسیدن به بهشت. (ص 130)

- دل دوستانش ساکن نگردد؛ که سکونت حرام است بر ایشان. اندر دنیا مضطرب، اندر حال طلب و اندر عقبی مضطرب، اندر حال طرب.در دنیا به غیبت از حق سکونت بر ایشان روا نه، و اندر عقبی به حضور حق و تجلّی و رؤیت، قرار بر ایشان روا نه. پس دنیا مر ایشان را چون عقبی و عقبی چون دنیا؛ از آن که سکونت دل دو چیز تقاضا کند: یا یافت مقصود و یا غفلت از مراد. یافت وی اندر عقبی و دنیا روا نه، تا دل از خفقان محبت ساکن شود؛ و غفلت بر دوستان وی حرام، تا دل از حرکات طلب ساکن شود. (ص 149)

- بهشت را خطری نیست به نزدیک اهل محبت، و اهل محبت بازمانده اند و اندر پوشش اند از محبوب؛ یعنی بهشت مخلوق است اگرچه بزرگ است و محبت وی صفت وی است نامخلوق، و هرکه از نامخلوق به مخلوق بازماند بی خطر بود. پس مخلوق به نزدیک دوستان خطر ندارد، و دوستان به دوستی محجوبند ؛ از آنچه وجود دوستی دوی اقتضا کند و اندر اصل توحید دوی صورت نگیرد و راه دوستان از وحدانیت به وحدانیت بود و اندر راه دوستی علّت دوستی آید و آفت آن... . (صص 163 و 164)

- ای پسر، اگر سلامت خواهی دنیا را وداع غیبت کن و اگر کرامت خواهی بر آخرت چهار تکبیر کن؛ یعنی این هردو محل حجابند و همه فراغت ها اندرین دو چیز بسته است. هرکه خواهد که به تن فارغ شود گو از دنیا اعراض کن و هرکه خواهد که به دل فارغ شود گو ارادت عقبی از دل بپرداز. (ص 167)

- و اندر دو جهان هیچ چیز را آن خطر نیست که بنده را از حق باز تواند داشت و چون عروسی را جلوه کنند بر سر خلق، از برای آن کنند تا همه خلق او را ببینند و از دیدار خلق مر او را زیادت عزّ بود؛ اما نباید که وی بجز آن مقصود خود را بیند؛ که از دیدار او مر غیر را، او را ذلّ بود. اگر همه خلق عزّ طاعت مطیع بینند وی را زیان ندارد. زیان طاعت وی مر طاعت وی را می دارد که هلاک وی است. (ص 172)

- مانا که آن احرار بدان بجز انقطاع علایق نخواستند و ترک التفات و فراغت دا از مادون وی. و این جز از سکر ابتدا و آتش کودکی راست نیاید؛ از آنچه متمکن را کونین حجاب نکند، کاغذ پاره ای هم حجاب نکند. چون دل از علایق منقطع شد، پاره ای کاغذ را چه قیمت بود؟ (ص 182)

- دنیا جایگاه اشغال است و عقبی محل اهوال، و پیوسته بنده میان اشغال و بیم است تا بر چه قرار گیرد، اِمّا با نعیم آرامد و امّا اندر جحیم نالد. خنک آن دلی که از اشغال دنیا رسته باشد و از اهوال آخرت ایمن شده. همت از این هر دو سرا بگسسته باشد و به حق پیوسته. (ص 188)

- جمال فقیر اندر نفی اسباب و اثبات مسبب و رجوع بدو و رضا به احکام وی؛ از آنچه فقر فقد سبب بود و غنا وجود سبب، و بی سبب با حق بود و با سبب با خود. پس سبب محل حجاب آمد و ترک اسباب محل کشف. جمال دو جهان اندر کشف و رضاست و سخط همه عالم اندر حجاب و سخط. (ص 195)

- هرکه را همه الفت ها وحشت گردد وی غریب باشد؛ از آنچه درویش را در دنیا و عقبی وطن نیست و الفت نه؛ اندر وطن وحشت بود و چون الف وی از کون منقطع شود وی از جمله مستوحش گردد، آن گاه غریب باشد و این درجتی بس رفیع است. (ص 223)

- مرید آن بود که هیچ چیز نخواهد مر خود را الّا آن که حق – تعالی – وی را خواسته باشد، و مراد آن که هیچ چیز نخواهد از کونین بجز حقّ، تعالی. (ص 239)

- و پیوسته [ابوالعباس احمد الشّقّانی] طبعش از دنیا و عقبی نفور بودی و پیوسته می خروشیدی که: «اشتهی عدما لا عود فیه» و به پارسی گفتی: «هر آدمی را بایستی محال باشد و مرا نیز بایستی محال است که یقین دانم که آن نباشد؛ و آن، آن است که می بایدم که خداوند – تعالی – مرا به عدمی برد که هرگز آن عدم را وجود نباشد؛ از آنچه هرچه هست از مقامات و کرامات جمله محل حجاب و بلااند و آدمی عاش حجاب خود شده. (ص 255)

- عابد را طربی اندر دل پدیدار آمد و سجده شکر کرد مر خداوند را ... گفت:« شکر من بر شقاوت از آن است که باری نام من اندر دیوان است. اما حاجتی دارم ای پیغمبر، به خدای.» گفتا: « بگوی تا بازگویم.» گفتا: « بگوی مر خداوند را – تعالی و تقدّس – که مرا به دوزخ فرست و تن من چندانی گردان که همه جای عاصیان موحد بگیرم تا ایشان جمله به بهشت روند.» (ص 291)

- روزی ابوالحسن نوری – رحمه الله و رضی عنه – اندر خلوت مناجات می کرد. من برفتم تا مناجات وی را گوش دارم... گفت: «بارخدایا اهل دوزخ را عذاب کنی و جمله آفریدگان تو اند و به علم و قدرت و ارادت قدیم تو اند. اگر ناچار دوزخ را از مردم پر خواهی، قادری که به من دوزخ و طبقات آن پر گردانی، و مر ایشان را به بهشت بفرستی.» (ص 293) (بی توجهی به جهنم)

- و اندر حکایات است که ابراهیم ادهم – رحمه الله علیه – مردی را گفت: « خواهی تا تو ولیّی باشی از اولیای خداوند، تعالی؟» گفتا: « خواهم» گفت: « لاترغب فی شیء من الدنیا و الآخره و فرِّغ نفسک لله و اقبل بوجهک علیه» به دنیا و عقبی رغبت مکن که رغبت کردن به دنیا اعراض کردن بود از حق به چیزی فانی، و رغبت کردن به عقبی اعراض بود به چیزی باقی. چون اعراض به چیزی فانی بود، فانی فنا شود، اعراض نیست گردد و چون اعراض به چیزی باقی بود بر بقا فنا روا نباشد و بر اعراض وی هم روا نباشد. فامّا خود را از کونین فارغ گردان قاصد برای محبّت حق، تعالی. دنیا و عقبی را در دل راه مده، و روی دل به حق آر. چون این اوصاف اندر تو موجود گشت، ولیّ باشی. (ص 326)

- و شیخ ابویزید – رضی الله عنه – عجب روزگار مردی بوده است. وی گوید: سرّ ما را به آسمانها بردند به هیچ چیز نگاه نکرد، و بهشت و دوزخ وی را بنمودند به هیچ چیز التفات نکرد... . (معراج بایزید) (ص 355)

- فنا مر بنده را از هستی خود با رؤیت جلال حق و کشف عظمت وی برد؛ تا اندر غلبه جلالش دنیا و عقبی فراموش کند و احوال و مقام اندر خطر همّتش حقیر نماید. (صص 365 و 366)

- نه غایب آن بود که از شهر خود غایب بود، غایب آن بود که از کل ارادت غایب بود تا ارادت حق ارادت وی آید. و نه حاضر آن بود که ورا ارادت اشیا نبود؛ که حاضر آن بود که ورا دل رعنا نبود، تا اندر آن فکرت دنیا و عقبی نبود، و آرام با هوی نیود. (ص 370)

- پس آنکه در اوصاف خود مستعار بود، اثبات هستی بر وی مر وی را عار بود، و التفاتش به کونین زنّار بود، و کل موجودات اندر همتش خوار بود. (ص 381)

- ندیدی که کونین و عالمین در شب معراج مر پیغمبر را – علیه السلام – بنمودند، وی به هیچ چیز التفات نکرد؟ از آنچه وی به جمع جمع بود و مجتمع را تفرقه شاهد نگردد؛ تا خداوند – تعالی – فرمود: « مازاغ البصر و ماطغی». (ص 381)

- آنکه از آنِ حق بود و حق از آن وی، وی را هیچ چیز نباشد که نسبت وی بدان چیز درست آید اندر کونین و عالمین. (ص 400)

- و از ابویزید – رحمه الله علیه – می آید که گفت: هرگاه که اندیشه دنیا بر دلم گذر کند طهارتی بکنم و چون اندیشه عقبی گذرد غسلی؛ از آنچه دنیا محدث است اندیشه آن حدث باشد و عقبی محل غیبت و آرام با آن جنابت. پس از حدث طهارت واجب شود و از جنابت غسل. (ص 428)

- و توبه را سه مقام است: یکی توبه، و دیگر انابت، و سدیگر اوبت. توبه خوف عقاب را، انابت طلب ثواب را، اوبت رعایت فرمان را. (ص 430)

- و یکی از مشایخ گوید: از حاتم اصمّ – رحمه الله علیه – پرسیدم که: «نماز چگونه کنی؟» گفت:«چون وقت اندر آید وضویی ظاهری و باطنی بکنم، ظاهر به آب و باطن به توبه. آنگاه در مسجد اندر آیم، و مسجد حرام را شاهد کنم و مقام ابراهیم را میان دو ابروی نهم، و بهشت را بر راست خود دانم و دوزخ را بر چپ خود، و صراط را زیر قدم خود و ملک الموت را از پس پشت خود... .» (ص 440) (بهشت را بر راست خود دانم و دوزخ را بر چپ خود به کنایه یعنی به این دو توجه نمی کنم).

- [ شبلی گفت:] بارخدایا، بهشت و دوزخ را به خبایای غیب خویش پنهان کن و یاد آن از دل خلق بزدای و بمحاو – ای فراموش گردان - تا تورا از برای آن نپرستند. چون اندر بهشت طبع را نصیب است، امروز به حکم یقین غافل عبادت از برای آن می کند. چون دل را از محبت نصیب نیست غافل را، لامحاله از مشاهدت محجوب باشد. (صص 486 و 487)

- و چون رسول را – صلی الله علیه – به معراج بردند، از حفظ ادب به کونین ننگریست؛ کما قال الله تعالی: « ما زاغ البصر و ما طغی، ای: ما زاغ البصر برؤیه الدنیا و ماطغی برؤیه العقبی.» (ص 494)

- و احمد حمّادی سرخسی – که به ماوراء النهر رفیق من بود – مردی محتشم بود. ورا گفتند: «حاجت اید تو را به تزویج؟» گفت: «نه» گفتند: «چرا؟» گفت: «من اندر روزگار خود غایب باشم از خود، یا حاضر به خود. چون غایب باشم از کونین یادم ناید و اگر حاضر بوم نفس خود را چنان دارم که چون نانی بیابد چنان داند که هزار حور یافته است. پس شغل دل عظیم باشد به هرچه خواهی گو باش.» (ص 535)

- التّخلّی: اعراض باشد از اشغال مانعه مر بنده را از خداوند، به حکم تشریف عنایت؛ چنانکه دست از دنیا خالی کند و ارادت عقبی از دل قطع کند و متابعت هوی از سرّ خالی کند و از صحبت خلق اعراض کند و دل از اندیشه ایشان بپردازد. (ص 566)

قطع علایق و ترک مراد؛ بدون اشاره به بهشت و دوزخ:

- آن که سرّش از اغراض محفوظ باشد و تنش از آفات مصون و احکام فرایض بر وی جاری؛ چنانکه آنچه بر اسرار گذرد اظهار را مشغول نگرداند و غلبه آن از گزارد امر باز ندارد. این علامت ازالت بشریّت بود که کلّ بنده موافق حق گردد و این هم به حق گردد. (ص 37)

- صوفی آن بود که چون بگوید بیان نطقش حقایق حال وی بود؛ یعنی چیزی نگوید که او آن نباشد؛ و چون خاموش باشد معاملتش معبِّر حال وی باشد و به قطع علایق حال وی ناطق شود. (ص 50)

- تصوف آزادیی بود که بنده از بند هوی آزاد گردد، و فتوت آن بود که از دید فتوت مجرد شود، و ترک تکلف آن بود که اندر متعلقات و نصیب نکوشد، و سخا آن که دنیا را به اهل دنیا بگذارد. (ص 59)

- و مراعات دل آنگاه تواند کرد که همّتش مجتمع شده باشد و هموم مختلف از دلش برخاسته، اندر حضرت انس دل را از مواقع غفلت می نگاه دارد. (ص 74)

- و شرط مرقّعه، پوشیدن کفن بود که امید از لذّت حیات منقطع کنند و دل از راحت زندگانی پاک گردانند و عمر خود بجمله بر حدیث حق – جلّ جلاله – وقف کنند و بکلیت از هوای خود تبرّا کنند. (ص 75)

- و فقیر آن بود که متعلّق سببی بود و مسکین آن که منقطع الاسباب باشد. (ص 82)

- و تعلق این مسأله به انقطاع دل بود از دون حق – جل جلاله – که وی خود بندگان خود را چنان که خواهد می دارد، هرگاه که یقین تو صادق بود؛ چنانکه موسی (ع) دختر شعیب را (ع) بر حالی هرچه صعب تر بگذاشت و به خداوند تسلیم کرد. و ابراهیم و هاجر و اسماعیل را برداشت – علیهم السلام – و به وادی غیر ذی زرع برد و به خداوند – جلّ جلاله – تسلیم کرد. و مر ایشان را اکبر شغل خود نساختند و همه دل در حق – تعالی – بستند تا مراد دو جهان بر آمد اندر حال بی مرادی، به تسلیم امور به خداوند، عزّ و جلْ. و مانند این سخن بدان که گفت – کرّم الله وجهه – مر سایلی را که از وی پرسیده بود: «پاکیزه ترین کسب ها چیست؟» گفت:«غناء القلب بالله.» هر که را دل به خدای – تعالی – توانگر باشد نیستی دنیا وی را درویش نگرداند و هستی آن شادی نیاردش. و حقیقت آن به فقر و صفوت بازگردد. (صص 102 و 103)

- عارف معرض بود از غیر و منقطع از اسباب؛ از آنچه معرفت وی عین نکرت بود از غیر، که نکرت جز وی معرفت وی باشد و معرفت جز وی نکرت وی باشد. پس عارف از خلق گسسته بود و به حق پیوسته. غیر را اندر دلش مقدار آن نباشد که بدیشان التفات کند و یا وجود ایشان را چندان خطر نهد که اندر خاطر ذکر ایشان را عقد کند. (صص 116 و 117)

- دل را متابع حق گردانیدن، کار مردانی باشد که وی را از مکابره شهوت و مؤانست هوی بازستاندش و اندیشه های ناموافق به درجه ای از وی منقطع گرداند که جز یاد حق فکری دیگر نماید. (صص 128 و 129)

- سوی آن اخیار و عزیزان خداوند - تعالی – نیامده اند که به چشم رضا اندر ایشان نگریستندی و مر صحبت ایشان را به جان و دل بخریدندی و از عالم طریق ایشان بگزیدندی و به برکات ایشان به مقصود دو جهان برسیدندی و از کل ببریدندی. (صص 131 و 132)

- رضای دوستان به خداوند بی غفلت، بهتر از رضای غافلان به دنیای پرغرور و آفت و حسرت و ندامت و زلّت و معصیت. (ص 132)

- این عمرو بن عثمان از وی روایت کند که او (ابوحازم المدنیّ) را گفتند:«ما مالک؟» قال:«الرضاء عن الله و الغناء عن الناس».

«مال تو چیست؟» گفت: «مال من رضا به خداوند – تعالی – و بی نیازی از خلق وی.» و لامحاله هرکه به حق راضی بود از خلق مستغنی بود. و خزینه بزرگتر مرد را رضای خداوند است – تعالی و تقدس – و اشارت به غنای خداوند است، جلّ جلاله. پس هرکه بدو غنی بود از غیر وی مستغنی بود و راه بجز به درگاه وی نداند و زاد بجز امید درگاه وی ندارد و اندر خلأ و ملأ بجز وی را نشناسد و جز وی را نخواند و معزّ و مذلّ بجز وی را نداند. (ص 140)

- خلق ملک ابدی مر خود را می طلبند و می گویند: «از برای خدای می کنیم، جل جلاله.» اما سپردن طریق دوستی، خود چیزی دیگر است. ایشان از گزاردن فرمان، حصول امر دوست نگاه دارند، چشمشان بر هیچ چیزی دیگر نباشد. (ص 158)

- مردم آن بود که یا به حق عارف بود و یا به خود: آن که به خود عارف بود شغلش مجاهدت و ریاضت بود، و آن که به حق عارف بود شغلش خدمت و عبودیت و طلب رضا باشد. پس عارفان به خود را عبادت، ریاضت بود و عارفان به حق را عبادت، ریاست. این عبادت کند تا درجت یابد و آن عبادت کند و خود همه یافته باشد. (ص 194)

- جمع همت به حق - تعالی – جدایی باشد از اندیشه مخلوقات. چون از مکونات اعراض درست شدبه حق اقبال درست شد، و چون به حق اقبال درست شد از خلق اعراض درست شد؛ که «ضدّان لا یجتمعان.» (ص 201)

- همت عارف با حق باشد و از وی به هیچ چیز بازنگردد و بر هیچ چیز فرونیاید؛ از آنکه عارف را بجز معرفت وی هیچ چیز نباشد. چون سرمایه دلش معرفت بود مقصود همتش رؤیت بود؛ از آنچه پراکندگی همم هموم بار آورد و هموم از درگاه حق باز دارد. (ص 206)

- همه عالمین و کونین بدو نیازمند. و چون دوستان حق این معنی بدانستند اندر انعام و احسان، منعِم و محسِن دیدند. دلهایشان بکلیت اسیر دوستی وی شد، از غیر وی اعراض کردند. (ص 219)

- تا حق – تعالی – به عنایت خود دل بنده را به نور خود نیاراید و از جمله آفت ها بنزداید؛ چنانکه موجودات و مثبتات را اندر دلش به مقدار خردله ای وزن نماند، مشاهدات اسرار باطن و ظاهر وی را غلبه نکند، و چون این بکند مغایبه جمله مشاهده گردد. (ص 401)

- دوستی چون اندر دل طالب جمع شود و دل وی را ممتلی گرداند بجز حدیث دوست را اندر دل وی جای نماند. (ص 447)

- گفت: «چون به مزدلفه شدی و مرادت حاصل شد، همه مرادها را ترک کردی؟» گفتا: «نی.» گفت: «پس به مزدلفه نشدی.»

گفت: «چون به منا آمدی،مُنیتهای تو از تو ساقط شد؟» گفتا: «نه.» گفت: «هنوز به منا نرفتی.»

گفت: «چون به منحرگاه قربان کردی، همه خواستهای نفس را قرابن کردی؟» گفتا: «نی.» گفت: «پس قربان نکردی.» (ص 482)

- و در جمله باید که روش طالب پیوسته بدان صفت بود که اگر کسی گوید: «کجا می روی؟» بقطع بتواند گفت: «إنّی ذاهبٌ إلی ربّی». و اگر جز چنین باشد رفتن بر وی وبال باشد؛ از آنچه صحت خطوات از صحت خطرات باشد. پس هرکه اندیشه وی مجتمع باشد مر حق را، افدام وی متابع اندیشه وی باشد. (ص 516)

- متمکّن متردد نباشد و رخت یکسره به حضرت برده باشد و اندیشه غیر از دل سترهد. (ص 546)

- حبیب را چون به ملکوت بردند، چشم از رؤیت کل فراکرد. فعل ندید و خلق ندید و خود را ندید تا به فاعل مکاشف شد. (ص 547)

- پس علم الیقین درجه علماست به حکم استقامتشان بر احکام امور، و عین الیقین مقام عارفان به حکم استعدادشان مر مرگ را، و حقّ الیقین فناگاه دوستان به حکم اعراضشان از کل موجودات. (ص 557)

- القصود: مرادشان از قصود صحت عزیمت باشد بر طلب حقیقت مقصود. و قصد این طایفه اندر حرکت و سکون بسته نیست؛ از آنچه دوست اندر دوستی، اگرچه ساکن بود قاصد بود – و این خلاف عادت است؛ از آنچه قصد قاصدان یا بر ظاهرشان از قصد تأثیری بود یا در باطنشان نشانی – از آن که دوستان بی علت طلب و حرکات خود قاصد باشند و همه صفات ایشان قصد دوست بود. (ص 566)

منبع:

- کشف المحجوب، ابوالحسن علی بن عثمان هجویری، به کوشش دکتر محمود عابدی، چاپ پنجم، انتشارات سروش1389.

ابوعلی دقاق در ترجمه رساله قشیریه

ع.فروتن — Mon, 24 Jan 2011 16:08:41 GMT

[و ابوالعباس پیر زمانه خویش بود.از استاد ابوعلی دقاق شنیدم رحمه الله علیه کی گفت‌‍‍‍] ابوالعباس سیاری را مغمزی همی کردند. گفت پایی همی مالی که هرگز اندر معصیت گامی نرفت.

ابوبکر واسطی گوید هر که گوید من مؤمنم حقّّا او را گویند حقیقت اشاره کند به اشرافی یا اطلاعی یا احاطتی [و او پیر زمانه خویش بود و از استاد ابوعلی دقاق شنیدم کی گفت ابوالعباس سیّاری را پرسید گفت] هر که از وی بازماند دعوی وی باطل بود در وی.(رساله قشیریه ص16)

به خط استاد ابوعلی رحمه الله دیدم که صوفیی را گفتند کو خدای؟ گفت دور بادیا! با عین این طلب می کنی. (رساله قشیریه ص21)

از استاد ابوعلی دقاق شنیدم که پدر و مادر معروف ترسا بودند و او را فرا مؤدّب دادند. مؤدّب گفت بگو ثالث ثلاثه او گفت بل هو الله الواحد. مؤدّبش بزد زخمی بنیرو. و معروف بگریخت و پدر و مادرش همی گفتند کاشکی بازآمدی به هر دین که خواستی موافقت وی کردیمی.پس بر دست علی بن موسی الرّضا مسلمان شد و با سرای آمد و در بزد. گفتند کیست گفت معروف. گفتند بر کدام دینی گفت بر دین حنیفی. پدر و مادرش مسلمان شدند. (رساله قشیریه ص29)

از استاد ابوعلی دقاق شنیدم رحمه الله که گفته بود بشر به جایی بگذشت و مردمان گفتند این مرد شب هیچ نخسبد و اندر سه شبانروز یکبار روزه گشاید، بگریست پرسیدند که چرا است این گریستن؟ گفت هرگز شبی تا روز بیدار نبوده ام و هرگز شبی روزه نداشته ام که شب بنگشاده ام ولیکن ایزد سبحانه و تعالی اندر دل مردمان افکند زیاده از آنک بنده کند به لطف خویش با بندگان خویش. (رساله قشیریه ص32)

استاد ابوعلی دقاق گوید بشر حافی به خانه المعافا بن عمران شد و در بزد. گفتند کیست؟ [گفت] بشر حافی، دخترکی از آن خانه آواز داد اگر به دو دانگ نعلینی خریدی نام پای برهنگی از تو شدی به بودی. (رساله قشیریه ص33)

از استاد ابوعلی دقاق شنیدم که حارث محاسبی چون دست فرا طعامی کردی که در وی شبهتی بودی رگی بر انگشت وی بجنبیدی و از آن باز ایستادی. (رساله قشیریه ص34)

استاد ابوعلی دقاق گفت سبب توبه داود طائی آن بود که روزی اندر بغداد همی رفت وی را از پیش حمید طوسی براندند بازنگریست حمید را دید. داود گفت اف بر این دنیا که حمید بر تو سابق است. بدان در خانه نشست و مجاهده و عبادت بر دست گرفت. (رساله قشیریه ص35)

و از استاد بو علی شنیدم که وقتی زنی به نزدیک وی آمد تا چیزی از وی بپرسد ،اتفاق چنان افتاد کی اندر آن وقت آوازی از آن زن بیامد خجل شد چون در سخن آمد حاتم گفت آواز بردار و چنان فرا نمود که وی کر است و چنان فرا نمود که وی کر است ، آن زن شاد شد و آن زن آن خبر شایع کرد که وی نشنود و نام اصمّ بر او برفت. (رساله قشیریه ص42)

و از استاد ابوعلی دقاق شنیدم که جنید را دیدند تسبیحی اندر دست. گفتند با این همه شرف تسبیح به دست می گیری؟گفت طریقی است که بدین به خدای رسیدم و از این جدا نشوم. (رساله قشیریه ص52)

استاد بوعلی گوید در مرو از پیری شنیدم که واسطی بدر دکان من بگذشت روز آدینه بود و به جامع می شدم ، شراک نعلین وی بگسست گفتم ایها الشیخ دستوری باشد تا نیک باز کنم نعلین تو ، گفت بکن و نیکو باز کردم. گفت دانی که چرا بگسست این شراک؟ گفتم تا شیخ بگوید گفت زیرا که امروز غسل نکرده ام گفتم که گرمابه هسا اینجا در آن شو گفت شوم. به گرمابه بردم وی را تا غسل بکرد. (رساله قشیریه ص68)

از استاد ابوعلی دقاق شنیدم که او چندین من نمک اندر چشم خویش کرد تا خواب نیاید وی را (رساله قشیریه ص71)

و امّا پیران که ما ایشان را دریافتیم و در وقت ایشان بودیم اگرچه دیدار ایشان اتفاق نیفتاد مانند استاد شهید [که] زبان وقت بود و یگانه روزگار ابوعلی الحسن بن علیّ الدقاق و شیخ [ابو] عبدالرحمن محمد بن الحسین سلمی کی او را نبود همتا و ... . (رساله قشیریه ص85)

از استاد ابوعلی دقاق شنیدم رحمه الله گفت وقت آنست کی تو آنجایی اگر به دنیایی وقت تو به دنیاست و اگر به عقبی ای وقت تو عقبیست و اگر شادیست وقت تو شادیست و اگر باندوهی وقت تو اندوهیست مرا دیدن است کی وقت آن بود که بر مردم غالب بود [و نیز] به وقت آن خواهند کی مردم اندرو بود از روزگار. (رساله قشیریه ص88-89)

از استاد ابوعلی دقاق شنیدم که گفت وقت سوهانی است و تو را بساید و هیچ چیز از تو کم نکند. (رساله قشیریه ص90)

از استاد ابوعلی رحمه الله شنیدم که چون واسطی به نشابور آمد اصحاب ابوعثمان را پرسید کی پیر شما چه می فرماید شما را؟گفتند به طاعت دائم و تقصیر دیدن اندرو.گفت این گبرکی محض است کی شما را می فرماید چرا غیبت نفرمایید شما را از آن ، به دیدن آفریننده و راننده آن بر شما. واسطی آن خواست کی شما را از محل اعجاب بیرون آرد نه آنک به درجه تقصیر بایستند یا روا دارند که خللی در ادبی آید از آداب. (رساله قشیریه ص92)

از استاد ابوعلی دقاق شنیدم رحمه الله علیه در معنی خبر پیغامبر صلی الله علیه و سلم انّه لیغان علی قلبی حتی استغفرالله فی الیوم سبعبن مرّه. پیغامبر صلی الله علیه و سلم دائم اندر بالا بود چون از حالی به حالی شدی برتر از آن پس از آن بی نیاز شدی باضافت باز آنچه رسیده بود دائم حال او اندر زیادت بود و مقدورات خدای را از الطاف نهایت نیست. (رساله قشیریه ص94)

از استاد ابوعلی رحمه الله شنیدم که کسی در نزدیک ابوبکر قحطبی شد و ویرا پسری بود و به بطالت مشغول بودی و اندر این وقت کی این مرد اندر آمد این شغل بر دست داشت و راه این مرد بر این پسر بود و بر این حال با گروهی نشسته بود و آن همی ورزید، این مرد همی گفت مسکین این پیر بنگر که چگونه مبتلا شده است به این پسر و چون به نزدیک این پسر شد او را چنان یافت کی گوئی که از آن خبر ندارد و از آنچه همی رفت از ملاهی و اباطیل، عجب بماند از آن، گفت فداء آن کس شدم کی اگر کوهها بزرگ بر هم کوبد اندر وی اثر نکند و قحطبی گفت ما را آزاد کرده اند از بندگی چیزها اندر ازل. (رساله قشیریه ص95)

از استاد بوعلی شنیدم رحمه الله که گفت [هر گاه] که ادب بزرگان چون نگاه داشت اندر حال سماع ، خدای عزوجل وقت بر وی بنگاهداشت از برکات ادب تا گفت وجد خویش نگاه دارم و چون خالی باشم فراگذارم وجد را تا وجدم پدیدار آید زیرا که وجد را فرا نتوان گذاشت پس از آن که وجد بشد و غلبه وجد بخاست ولیکن چون صادق بود اندر مراعات و حرمت پیران خدای عز و جل وقت بر وی نگاه دارد تا به وقت خلوت وجد پدیدار آید. (رساله قشیریه ص100)

از استاد بوعلی شنیدم رحمه الله که گفت واردات از ورد ها خیزد هر کی او را وردی نبود به ظاهر او را اندر سرّ وارد نبود و هر وجد که صاحب او را در آن کسبی بود آن نه وجد بود و چنانکه بنده تکلف کند در معاملات ظاهر او را حلاوت طاعت واجب کند پس آن که در احکام باطن تکلف کند مواجید واجب کند ، حلاوت ثمره معاملت بود و مواجید نتیجه منازلت بود. (رساله قشیریه ص100)

از استاد بوعلی [دقاق]شنیدم که گفت تواجد بنده را بوجود برد وجد موجب استغراق بنده بود و وجود موجب هلاک بنده بود چنانکه کسی به کناره دریایی شود و پس اندر دریا نشیند پس هلاک شود و ترتیب این کار قصد بود پس در شدن [پس حضور] پس وجود [پس از او خمود] و خمود به اندازه وجود بود و صاحب وجود را صحو بود و محو بود ، حال صحوش بقا بود بحق و حال محو[ش] فنا بود بحق ، این دو حال دائم بر وی همی درآید چون آن درآید این برخیزد و چون آن درآید این برود. (رساله قشیریه ص101)

استاد بوعلی گفتی فرق آن بود کی با تو منسوب بود و جمع ان بود که از تو ربوده بود. (رساله قشیریه ص103)

از استاد بوعلی شنیدم که قوّالی در پیش ابوسهل صعلوکی این بیت بگفت.شعر: جعلتُ تنزّهی نظری الیکا.

و استاد ابوالقاسم نصرآبادی حاضر بود.استاد ابوسهل گفت جعلتَ (تا بنصب)[باید] و نصرآبادی گفت نه که جعلتُ (برفع تا)[باید] استاد ابوسهل گفت نه عین جمع تمامتر بود نصرآبادی خاموش شد. (رساله قشیریه ص104)

از ابونصر مؤذن شنیدم بنشا[بور] و مردی صالح بود [گفت] اندر مجلس بوعلی دقاق رحمه الله علیه [قرآن] همی خواندم بنسا آن وقت کی آنجا بود و وی را اندر حج حدیث بسیار می رفت آن اثر کرد اندر من ، قصد حج کردم و او را نیز اتفاق افتاد که همین سال به حج رفت و من وی را اندر آن وقت که بنشابور بود خدمتی بسیار کرده بودم و اندر مجلسهاء وی قرآن خوانده او را دیدم روزی کی اندر بادیه همی آمد و خواست که وضو کند و چون از وضو فارغ شد آفتابه ای که در دست داشت فراموش کرد ، من آفتابه برگرفتم چون باز رحل رسید آفتابه نزدیک او بنهادم گفت جزاک الله خیرا و دیری اندر من نگریست [چنانک] گفتی مرا هرگز ندیده است گفت تو را یکبار دیده ام تو که ای؟ گفتم فریاد از تو چندین وقت با تو صحبت کردم و از مسکن خویش بیامدم و مال و فرزند فروگذاشتم بسبب تو واندرین بیابان ماندم اکنون تو می گوئی کی تو را یکبار دیده ام. (رساله قشیریه ص110-111)

و از استاد بوعلی [دقاق] شنیدم که گفت یکی از پیران فرا کسی گفت چه محو می کنی و چه اثبات؟ مرد خاموش شد. گفت بدانک وقت محو بود یا اثبات آن کس کی او را محو نبود و اثبات ، معطل و مهمل بود و محو را قسمت ها است ، محو زلّت از ظاهر و محو غفلت بود از باطن و محو علّت از اسرار ، اندر محو زلّت اثبات معاملات بود و اندر محو غفلت اثبات منازلات و در محو علّت اثبات مواصلات و این محو و اثباتی بود بشرط عبودیّت. (رساله قشیریه ص115)

استاد [بو]علی دقاق رحمه الله گفت موسی صاحب تلوین بود از سماع کلام باز آمد محتاج بود بدانک روی بپوشد که آن حال اندر وی [اثر] کرده بود. و مصطفی صلوات الله و سلامه علیه صاحب تمکین بود همچنانک بشد بازآمد هیچ چیز اندر وی اثر نکرد از آنچه آن شب دید و دلیل آوردی برین بقصه یوسف علیه السلام آن زنان که یوسف دیدند همه دست ها ببریدند چون مشاهده یوسف به ایشان درآمد و زن عزیز اندر بلاء یوسف تمامتر بود ، موی بر وی بنجنبید آن روز ، زیرا که او صاحب تمکین بود اندر حدیث یوسف کی تغیر بر بنده از دو حال یکی بود که در آید اما از قوه وارد یا از ضعیفی خداوندش و سکون خداوندش از دو کار یکی بود اما از قوه او یا از ضعف وارد. (رساله قشیریه ص122)

از استاد بوعلی شنیدم که گفتاصول قوم بر جواز دوام تمکین بر دو روی بود یکی آن که بدو راه نبود زیرا که مصطفی صلی الله علیه و سلّم گفت اگر شما بدان بماندی که نزدیک من بودی فریشتگان شما را دست گرفتندی. و دیگر مصطفی صلی الله علیه و سلّم گفت مرا وقتی بود که هیچیز با من [اندر آن وقت] اندر نگنجد مگر خدای عز و جل ، خبر داد از وقتی مخصوص. وجه دیگر آنست کی درست آید وی را دوام احوال زیرا که اهل حقایق از آن برگذشته باشند که طوارق اندر ایشان اثر کند. (رساله قشیریه ص122-123)

استاد ابوعلی [دقاق] رحمه الله این بیت بسیار گفتی. شعر:

ودادکم هجر و حبّکم قلی و قربکم بعد و سلمکم حرب

(رساله قشیریه ص126)

از استاد ابوعلی دقاق شنیدم گفت ایاک نعبد [نگاهداشتن] شریعت است و ایاک نستعین [اقرار] بحقیقت. (رساله قشیریه ص127)

از استاد ابوعلی دقاق شنیدم گفت عارف را نَفََس مسلم نبود زیرا که با زو مسامحه نرود و محب را از نفس چاره نبود که اگر او را نبود ناچیز گردد از بی طاقتی. (رساله قشیریه ص128)

و از استاد ابوعلی شنیدم که هر که قوت او معلوم بود میان الهام و وسواس فرق نداند کرد و هر که هواجس نفسش خاموش گشت بصدق مجاهدت او قصاحت دلش سخن گوید بحکم مکابدت او. (رساله قشیریه ص128)

از استاد بوعلی [دقاق] شنیدم رحمه الله [کی] یکی از مریدان توبه کرد و فترتی افتاد وی را و اندیشه می مکرد که اگر وقتی توبه کنم حکم من چگونه باشد هاتفی آواز داد [و گفت] یا فلان ما را طاعتی داشتی شکرت کردیم پس برگشتی مهلتت دادیم اگر باز آیی فرا پذیریم ، مرد توبه کرد و بنشست. (رساله قشیریه ص140)

از استاد بوعلی [دقاق]شنیدم رحمه الله گفت توبه بر سه قسمت بود ، اول وی توبه است ، و اواسط انابت و آخر اوبت و توبه را بدایت کرد و اوبت را نهایت و انابت را واسطه و هرکی توبه کند از بیم عقوبت او صاحب توبه بود و هر که توبه کند به طمع ثواب صاحب انابه بود و هر که توبه کند مراعات امر [را] نه از بیم عقوبت و نه طمع ثواب صاحب اوبت بود. (رساله قشیریه ص141)

استاد ابوعلی [دقاق] گوید هر که ظاهر خویش را بیاراید به مجاهده ، خدای باطن او را بیاراید به مشاهده. (رساله قشیریه ص146)

استاد ابوعلی گفت هر که اندر بدایت او او را برخاستی نبود اندر نهایت وی را نشستی نبود. (رساله قشیریه ص147)

استاد ابوعلی دقاق رحمه الله گوید که هیچ کس نبود از پیران که حکایت این پیرزن بشنید الا که بنبخشودند بر وی و گفتند انصاف بازو بوده است. (رساله قشیریه ص150)

از استاد ابوعلی شنیدم گفت آنچه مردمان می پوشند می پوش و آن چه ایشان می خورند می خور و لیکن به سرّ از ایشان جدا می باش. (رساله قشیریه ص155)

و هم از استاد ابوعلی شنیدم گفت یکی بیامد پیش من گفت از دور جای آمده ام بنزدیک تو گفتم این حدیث به قطع مسافت نیست و سفر کردن ، گامی از نفس فراتر شو که مقصود تو حاصل شد. (رساله قشیریه ص155)

از استاد بوعلی شنیدم رحمه الله که شبلی گفت یا مردمان الافلاس الافلاس گفتند یا بابکر علامت افلاس چیست؟گفت ارز علامت افلاس استیناس بود به مردمان. (رساله قشیریه ص157)

چنین شنیدم از استاد بوعلی رحمه الله و هر قسمتی را از این بابی است و اندر تفسیر قول خدای آمده است اتقوالله حق تقاته طاعتی آرید کی اندر آن عصیان نبود و ذکری که فراموشی نبود و شکری که ناسپاسی نبود. (رساله قشیریه ص161)

از استاد ابوعلی [دقاق] شنیدم که گفت حارث محاسبی چون دست فرا طعام کردی اگر نه از حلال بودی رگی بر سرانگشت وی بجستی دانستی که حلال نیست نخوردی. (رساله قشیریه ص169)

از استاد بوعلی شنیدم رحمه الله گفت دست بداشتن دنیا است چنانک هست نگوئی تا رباطی کنم یا مسجدی [را] عمارتی کنم. (رساله قشیریه ص176)(درباره زهد است)

[از استاد بوعلی [دقاق] شنیدم رحمه الله یکی را گفتند اندر دنیا زاهد چرا شدی؟ گفت زیرا که پیشتر او اندر من زاهد شد ننگ داشتم در اندکی رغبت کردن.] (رساله قشیریه ص180)

از استاد بوعلی [دقاق] شنیدم که هرکه از حق خاموش گردد دیوی بود گنگ. (رساله قشیریه ص182)

از استاد بوعلی [دقاق] شنیدم رحمه الله گفت وقتی بمرو بیمار شدم و آرزوی نشابورم بگرفت بخواب دیدم که قائلی گوید[ی] مرا ، تو از این شهر بنتوانی شد که جماعتی از پریان سخن توشان خوش آمدست و بمجلس [تو] حاضر آیند از بهر ایشان بازداشته ای اینجا. (رساله قشیریه ص186-187)

[از استاد بوعلی دقاق شنیدم رحمه الله [که] خوف را مرتبهاست خوفست و خشیت و هیبت ، خوف از شرط ایمان بود و حکم او قال الله تعالی وخافون ان کنتم مؤمنین] و خشیت از طریق علم بود قال الله تعالی انّما یشی الله من عباده علماء. و هیبت از شرط معرفت بود قال الله تعالی و یُحذرکم الله نفسه. (رساله قشیریه ص190)

[استاد ابوعلی گوید خوف آن بود که بهانه نسازی خویشتن را به عسی و سوف ، باشد کی چنین بود ، باشد که چنان بود]. (رساله قشیریه ص191)

استاد ابوعلی دقاق گوید اندر نزدیک استاد امام [ابی بکر] فورک شدم به عیادت چون مرا دید اشک از چشم وی فرو ریخت من گفتم خدای شفا فرستد و عافیت دهد تو را گفت مگر [نه] پنداری که از مرگ همی ترسم از آن همی ترسم که از پس مرگ باشد. (رساله قشیریه ص193)

و از استاد ابوعلی [دقاق] شنیدم این بیت:

احسنت ظنّک بالایام اذ حسنت و لم تخف سوء ما یأتی به القدر

و سالمتک اللیالی فاغتررت بها و عند صفو اللیالی یحدث الکدر

(رساله قشیریه ص195)

از استاد ابوعلی شنیدم که استاد امام ابوسهل صعلوکی رحمه الله بوسهل زجاجی را بخواب دید و این [زجاجی بو عید ابد بگفتی] گفت حالت چون است گفت کار آسانتر از آنست که من پنداشتم. (رساله قشیریه ص202)

[از استاد بوعلی دقاق رحمه الله شنیدم که گفت روزی بوعمرو بیکندی به کوهی بگذشت قومی را دید که جوانی را از محلّت بیرون می کردند از بهر فسادی...] (رساله قشیریه ص206)

از استاد بوعلی [دقاق] شنیدم که اندوهگن در ماهی راه خدای چندان ببرد که بی اندوهی به سالهای بسیار نبرد. و در خبر می آید که خدای تعالی دل اندوهگنان دوست دارد. (رساله قشیریه ص208)

از استاد بوعلی [دقاق] شنیدم که یکی از پیران فرا آفتاب همی گفت آن گاه که فرو خواست شد که امروز بر هیچ اندوهگنی تافتی. (رساله قشیریه ص210)

از استاد ابو علی شنیدم که یکی ازین مردان اندر نزدیک پیری شد او را دید که می گریست. گفت چه بودت؟ گفت گرسنه ام گفت چون توئی از گرسنگی بگرید؟ گفت خاموش ندانی که مراد او از گرسنه داشتن من گریستن منست. (رساله قشیریه ص212)

از استاد بوعلی رحمه الله شنیدم که حکایت کرد از بعضی مشایخ که گفتند اهل دوزخ آن ها اند که شهوت ایشان غلبه کرده است بر میت ایشان از بهر آن فضیحت شده اند. (رساله قشیریه ص214)

قال الله تعالی و عباد الرحمن الذین یمشون علی الارض هوناً و از استاد بوعلی شنیدم که معنی آن ود که متواضع باشد. (رساله قشیریه ص217)

[از استاد بوعلی شنیدم رحمه الله که گفت توکل سه درجه است توکل است و تسلیم و تفویض ، متوکل بوعده آرام گیرد و صاحب تسلیم بعلم وی بسنده کند و صاحب تفویض بحکم وی رضا دهد.] (رساله قشیریه ص250)

و هم از وی شنیدم یعنی استاد ابو علی رحمه الله که گفت توکل صفت مؤمنان باشد و تسلیم صفت اولیا و تفویض صفت موحدان. (رساله قشیریه ص251-252)

[و هم از وی شنیدم که گفت توکل صفت انبیا بود و تفویض صفت پیغامبر صلی الله علیه و سلّم و تسلیم صفت ابراهیم علیه السلام.] (رساله قشیریه ص252)

از استاد ابوعلی شنیدم رحمه الله که گفت در قول پیغامبر علیه السلام در حق عیسی علیه السلام که اگر یقین بیفزودی در هوا برفتی اشارت بحال خویش کرد در شب معراج که در لطائف معراج است که گفت براق را دیدم که بماند و من همی شدم. (رساله قشیریه ص275)

از استاد بوعلی رحمه الله شنیدم صبر همچون نامست اگر از صبر گویند و وی تلخ بود معنی این خوش است. (رساله قشیریه ص281)

از استاد ابوعلی شنیدم که گفت صابران فیروزی یافتند [بعزّ هر دو سرای زیرا که از خدای معیّت یافتند] چنانکه گوید انّ الله مع الصابرین. (رساله قشیریه ص282)

از استاد بوعلی شنیدم رحمه الله که گفت حد صبر آنست که اعتراض بر تقدیر نکنی اما اظهار بلا نه بر روی شکایت صبر را برنگذرد چنانکه خداوند سبحانه و تعالی از ایوب همه خبر دهد که گفت انّا وجدناه صابرا باز آنک خبر داد از وی که گفت مسنی الضر ، تا ضعفاء این امت را نیز اندوه گزاری بود اگر سخنی بگویند در این باب. (رساله قشیریه ص286)

استاد بوعلی گفت رحمه الله حقیقت صبر بیرون آمدن بود از بلابر حسب شدن اندر وی چون ایوب علیه السلام [که] اندر آخر آیت می گفت مسنی الضر و انت ارحم الراحمین ادب خطاب نگاه داشت چون معارضه کردند بدانک و انت ارحم الراحمین صریح نگفت ارحمنی. (رساله قشیریه ص286)

و اندر این معنی از استاد بوعلی رحمه الله شنیدم که گفت یعقوب علیه السلام بامداد از خویشتن به صبر وعده کرد ، گفت فصبر جمیل یعنی کار من صبر نیکو است هنوز شبانگاه نرسیده بود که زاری کرد یا اسفی علی یوسف و ابیضت عیناه من الحزن.همی گریست تا هر دو چشم وی سپید شد. (رساله قشیریه ص287)

[از استاد بوعلی شنسدم که امیری بود و وی را وزیری بود و در پیش او به یکی از غلامان او نگریست که بر سر او ایستاده بود بی تهمتی که در دل او بود.اتفاق چنان بود که در آن حالت امیر بوی نگریست وزیر بترسید که امیر تهمت بد نکند او را ، از این پس هرگز وزیر اندر نزدیک آن امیر نشد الا همچنانک نگریست می نگریست تا امیر پندارد که آن حال بر وی آفریده است ، مخلوقی مخلوقی را چنین مراقبت کند مراقبت بنده چگونه باید خداوند خویش را.] (رساله قشیریه ص289-290)

استاد ابوعلی گفتی رضا نه آنست که بلا نبیند و نداند ، رضا آن بود که بر حکم و قضا اعتراض نکند. (رساله قشیریه ص296)

از استاد امام ابوعلی رحمه الله شنیدم گفت شاگردی فرا استاد خویش گفت بنده داند که خدای از او راضی است گفت نه. شاگرد گفت داند. استاد گفت چون داند؟ گفت چون دل خویش را از خدای راضی یابم دانم که خدای از من راضی است گفت احسنت یا غلام. (رساله قشیریه ص297)

استاد ابوعلی گفت رحمه الله علیه راه سالک درازتر بود و آن راه ریاضت است و راه خاصگان نزدیک تر است ولیکن صعب تر بود و آن آنست که عمل تو برضا بود و رضا بقضا. (رساله قشیریه ص298)

از استاد ابوعلی دقاق رحمه الله شنیدم که گفت خداوندی بر بنده ای خشم گرفت و بنده شفیعان فرا کرد و [پادشاه او را] عفو کرد بنده بگریست شفیع گفت این گریستن چراست که تو را عفو کرد؟ ،این خداوند گفت [او] رضاء من همی طلبد و او را بدان راه نیست بدین سبب همی گرید [که از وی راضی شد]. (رساله قشیریه ص301)

از استاد ابوعلی شنیدم که گفت عبودیت تمامتر از عبادت بود که اول عبادت بود پس عبودیت ، [پس عبودت] عبادت عوام مؤمنان را بود و عبودیت خواص را و عبودیت خاص خاص را.

و هم از وی شنیدم که گفت عبادت اصحاب مجاهدت را بود و عبودیت ارباب مکابدت را و عبودت صفت اهل مشاهدات بود و هرکس که به نفس خود با حق سبحانه مضایقت نکند او صاحب عبادت بود و هرکس که به دل بخیلی نکند بازو ، او صاحب عبودیت بود و هر کس که روح ازو دریغ ندارد او صاحب عبودت بود. (رساله قشیریه ص303)

از استاد ابوعلی شنیدم که گفت [بنده آنبی که در بند آنی اگر در بند نفسی] بنده نفسی و اگر در بند دنیایی بنده دنیایی. (رساله قشیریه ص304)

[از استاد ابوعلی شنیدم رحمه الله که قیمت زاهد بمعبود او بود همچنانک شرف عارف بمعروف او بود. (رساله قشیریه ص305)

[از استاد ابوعلی شنیدم که گفت هیچ نام نیست بزرگتر از عبودیت و مؤمن را هیچ نام نیست تمامتر از عبودیت]و از بهر آن خداوند عزّ اسمه اندر وصف پیغمبر صلی الله علیه و سلّم شب معراج چنین گفت و شریفترین اوقات او آن شب بود اندر دنیا که گفت سبحان الذی اسری بعبده لیلا دیگر جای گفت فاوحی الی عبده ما اوحی اگر نامی بودی بزرگتر از عبودیت ویرا بدان نام خواندی. (رساله قشیریه ص306)

از استاد ابوعلی دقاق شنیدم که گفت چنانک ربوبیت نعت حق است زایل نشود عبودیت صفت بنده است که ازو جدا نشود. (رساله قشیریه ص307)

و از استاد ابوعلی شنیدم که حکایت کرد از ممشاد دینوری که او را گفت تا بدانستم که کارهاء درویشان همه جد بود با هیچ درویش مزاح نکردم از آنکه وقتی درویشی نزدیک من آمد و مرا گفت ایها الشیخ می خواهم که مرا عصیده ای کنی... (رساله قشیریه ص309-310)

از استاد ابوعلی شنیدم که گفت ارادت سوزی بود اندر دل و تبشی بود اندر نقطه دل و شیفتگی اندر ضمیر ، انزعاجی اندر باطن ، آتشی بود زبانه زنان اندر دل ها. (رساله قشیریه ص311)

[و از استاد بوعلی شنیدم که گفت در ابتدای جوانی در ارادت بسوختم اکنون می گویم با خویشتن کاشکی معنی ارادت بدانستمی.] (رساله قشیریه 311-312)

[از استاد ابوعلی شنیدم که گفت مرید متحمل بود و مراد محمول]

و هم از وی شنیدم که موسی علیه السلام مرید بود که گفت رب اشرح لی صدری.پیغمبر ما صلی الله علیه و سلّم مراد بود خدای عزوجل گفت الم نشرح لک صدرک و همچنین موسی گت ارنی انظر الیک حق تعالی گفت لن ترانی. پیغمبر ما را صلی الله علیه و سلّم گفت الم تر الی ربّک کیف مدّ الظل [مراد اندرین که گفت مدالظل]پوشیدن قصه بود و محکم کردن حال. (رساله قشیریه ص315)

از استاد ابوعلی دقاق شنیدم رحمه الله که گفت استقامت بر سه درجه است تقویم است و استقامت و اقامت ، تقویم تأدیب نفس بود و اقامت تهذیب دل ها و استقامت تقریب اسرار. (رساله قشیریه ص318)

از استاد بوعلی رحمه الله شنیدم که گفت اخلاص خویشتن را نگاه داشتن است از دیدار خلقان و صدق ، پرهیز کردن است از مطالعت نفس و مخلص را ریا نبود و صادق را اعجاب نبود. (رساله قشیریه ص323)

از استاد ابوعلی رحمه الله شنیدم که روزی ابوعلی ثقفی سخن می گفت عبدالله بن منازل او را گفت یا باعلی مرگ را ساخته باش که از وی چاره نیست ابوعلی گفت تو نیز یا باعبدالله مرگ را ساخته باش که از او چاره نیست ، عبدالله منازل دست بالین کرد و سر برو نهاد و گفت من بمردم ، ابوعلی منقطع شد زیرا که او را مقابله نتوانست کرد بآنچه او کرد ، ابوعلی را علایق ها بود و مشغل ها ، ابوعبدالله مجرد بود ، وی را هیچ شغلی نبود. (رساله قشیریه ص329)

استاد ابوعلی گفت صدق آن بود که از خویشتن آن نمایی که باشی یا آن باشی که نمایی. (رساله قشیریه ص331)

از استاد ابوعلی شنیدم که یحیی بن معاذ اندر این خبر گفت سبحان آن خدائی که بنده گناه کند و خدای تعالی شرم دارد از وی. (رساله قشیریه ص339)

از استاد ابوعلی شنیدم که گفت حیا دست بداشتن دعوی بود پیش خدای عز و علا. (رساله قشیریه ص340)

از استاد ابوعلی شنیدم که گفت هرکه اندر دنیا آید و از آن حر بود از دنیا بیرون شود و ازو حر بود. (رساله قشیریه ص342)

از استاد بوعلی شنیدم رحمه الله که ابوالعباس سیاری گفت اگر نماز روا بودی بی قرآن ، بدیم بیت روا بودی.شعر:

اتمنی علی الزمان محالا ان یری مقلتای طلعه حر

(رساله قشیریه ص343)

از شیخ ابوعلی شنیدم که خداوند تعالی وحی فرستاد بداود علیه السلام که چون جوینده مرا بینی خادم او باش و پیغمبر ما گفت صلی الله علیه و سلّم

سید القوم خادمهم. (رساله قشیریه ص345)

از استاد ابوعلی شنیدم گفت ذکر منشور ولایت بود هرکه او را توفیق ذکر دادند ویرا منشور ولایت دادند و هر که ذکر از وی ستدند او را معزول کردند. (رساله قشیریه ص347)

و استاد ابوعبدالرحمن از استاد ابوعلی دقاق پرسید ذکر تمامتر یا فکر؟استاد ابوعلی گفت شیخ چه گوید اندرین؟شیخ ابوعبدالرحمن گفت نزدیک من ذکر تمامتر از فکر زیرا که حق سبحانه و تعالی را صفت کنند بذکر و بتفکر صفت نکنند و آنچه صفت حق عزّ اسمه باشد تمامتر از آن که خلق بدو مختص است ، ابوعلی را نیکو آمد. (رساله قشیریه ص350)

از استاد ابوعلی شنیدم که از بعضی پیران این بیت روایت کرد.شعر:

ما ان ذکرتک الا هم یزجرنی قلبی و سری و روحی عند ذکر اکا

حتی کأن رقیبا منک یهتف بی ایاک ویحک و التذکار ایاکا

(رساله قشیریه ص351)

استاد ابوعلی دقاق گوید رحمه الله کمال این خلق رسول راست صلی الله علیه و سلّم که روز قیامت همگنان گویند نفسی نفسی و رسول صلی الله علیه و سلّم گوید امتی امتی. (رساله قشیریه ص356)

[استاد امام رحمه الله گویند اندر ابتداء وصلت من با]استاد ابوعلی رحمه الله مرا مجلس نهاد ، اندر مسجد مطرز و وقتی از وی دستوری خواستم تا بنسا شوم دستوری داد روزی با وی می رفتم در راه مجلس ، برخاطرم آمد که یالیت از من نیابتی داشتی در مجلس گفتن در این مدت غیبت من ، باز من نگریست و گفت تا تو باز آئی من نوبت تو مجلس دارم ، پاره ای فراتر شدم بخاطر من در آمد که او بیمار است ویرا رنج رسد که در هفته ای دو روز مجلس کند یالیت که با یک روز کردی در من نگریست و گفت اگر در هفته دو روز نتوانم یک روز مجلس دارم ، پاره دیگر بشدیم خاطری دیگر درآمد و روی در من کرد و بصریح خبر داد از آن بر قطع. (رساله قشیریه ص371)

استاد امام رحمه الله گوید در پیش استاد ابوعلی دقاق رحمه الله بودم حدیث شیخ ابوعبدالرحمن سلمی می رفت که او اندر سماع بموافقت درویشان بایستد. استاد ابوعلی گفت مثل او در حال او سکون بدو اولی تر بود پس هم اندر آن مجلس گفت برخیز و بنزدیک او شو و وی اندر کتابخانه نشسته است و بر روی کتابها مجلدی سرخ پشت چارسوی نهاده است ، اشعار حسین منصور است در آنجا ، آن کتاب بیاور و بازو هیچ مگو ،وقت گرمگاه بود من اندر شدم وی اندر کتابخانه بود و آن مجلد همچنان که او گفت نهاده بود ، چون من بنشستم شیخ ابوعبدالرحمن در سخن آمد گفت بعضی از مردمان انکار می کنند بر کسی از علما که حرکت در سماع می کند ،مروی را روزی در خانه خالی دیدند و او می گشت چون متواجدی ، پرسیدند او را از حال او گفت مسئله مشکل بود مرا ، معنی آن بدانستم از شادی خویشتن را فرو نتوانستم داشت تا برخاستم و می گشتم ، مرا گفت حال ایشان همچنان بود چون من آن حال دیدم که استاد ابوعلی مرا فرموده بود و وصف کرد ، بر آن جمله که گفت و بر زبان شیخ ابوعبدالرحمن آن سخن رفت ،متحیر شدم گفتم چون کنم میان ایشان ، آخر اندیشیدم گفتم او را هیچ روی نیست مگر صدق و راستی وی را ،گفتم استاد ابوعلی مرا صفت این مجلد کرده است و گفته این کتاب بنزدیک من آر بی آنکه از شیخ دستوری خواهی و من از تو می ترسم و مخالفت او نمی توانم کرد چه فرمایی؟ دسته اجزا بیرون آورد از سخنان حسین منصور در میان آن تصنیفی بود او را نام آن کتاب الصیهور فی نقض الدهور ، و مرا گفت این بردار و بنزدیک او بر ، گفت او را بگوی من این مجلد می نگرم تا بیتی چند با تصنیف های خویش برم.برخاستم بیرون آمدم. (رساله قشیریه ص376-377)

از استاد ابوعلی شنیدم که گفت حق تعالی پیغامبر را صلی الله علیه و سلّم

خصائصهاء بسیار داد بهیچیز بر وی آن ثنا نکرد که بخلق نیکو گفت و انّک لعلی خُلُق عظیم. (رساله قشیریه ص390)

چنین شنیدم از استاد ابوعلی دقاق رحمه الله که اسما بنت خارجه گفت از خویشتن رضا ندهم که کسی از من حاجتی خواهد وی را نومید کنم زیرا که اگر کریم است تن وی را صیانت کنم و اگر لئیم بود تن خود را صیانت کنم از وی. (رساله قشیریه ص402)

از استاد بوعلی شنیدم رحمه الله که گفت چون غلام خلیل صوفیان را بخلیفه غمز کرد فرمود که همه را گردن بزنید ، اما جنید در فقه گریخت و خویشتن را بدان باز پوشانید و وی فتوی کردی بر مذهب بوثور. و اما شحام و رقام و نوری و جماعتی را آوردند و نطع بکشیدند تا سیاف ایشان را سیاست کند... (رساله قشیریه ص403-404)

استاد ابوعلی گفت آنکه کاهلی کند اندر عبادت ایشان آنانند که لنگر خذلان بر پای ایشان بازبسته است ، دوری ایشان را اختیار کرد و از محل قرب باز پس آورد و از این پس بازپس آمدند. (رساله قشیریه ص418)

و از استاد ابوعلی شنیدم رحمه الله که گفت ابوالعباس روزی ما را گفت که در ابتدا ما را بدایتی نیکو بود می دانستم که میان من و رسیدن به مقصود چند است ... (رساله قشیریه ص419)

و هم از استاد ابوعلی شنیدم که پیری بود از پیران که وی را حالی بود و وقتی ، آن پیر یکچندی ناپیدا شد ، از میان درویشان پس باز دیدار آمد ، نه بر آن وقت که بود. از وی پرسیدند گفت آه حجابی افتادست. (رساله قشیریه ص419)

استاد ابوعلی را رحمه الله چون اندر میان مجلس چیزی افتادی که دل مردمان مشغول کردی گفتی این ، از غیرت حق است می خواهد که آنچه رود از صفاء وقت نرود. (رساله قشیریه ص419-420)

از استاد ابوعلی رحمه الله شنیدم که گفت آن گاه که آن اعرابی اندر مسجد پیغامبر صلی الله علیه و سلّم شد و آنجا بشاشید ، یاران بشتافتند تا وی را بیرون کنند ، گناه آن اعرابی کرد در ترک ادب ولیکن خجلت یاران را بود و رنج با ایشان گشت که آن دیدند که حشمت او فرونهادند ، بنده همچنین باشد چون بزرگی و قدرت خداوند داند دشوار بود شنیدن ذکر او از آنک او را بغفلت یاد کند و دیدن طاعت آنک حرمت بجای نیارد اندر آن. (رساله قشیریه ص424)

از استاد بوعلی شنیدم رحمه الله که گفت ابویزید بسطامی را صفت کردند که فلان جای مردی پدیدار آمده است... (رساله قشیریه ص427-428)

و گروهی از این پیران که ما دیدیم بر این بودند یکی از ایشان استاد ابوعلی رحمه الله. (رساله قشیریه ص430) (این در اینجا به صفحه قبل برمی گردد:گروهی از ایشان گفته اند روا بود که ولی داند که او ولی است...).

از ابوبکر صیدلانی شنیدم رحمه الله که مردی بود بصلاح گفت وقتی لوح سر گور ابوبکر طمستانی نیکو می کردم و نام او را در آنجا می کندم و هرباری که از سر گورش برکندندی و ببردندی و از هیچ گور دیگر بنبردندی و من عجب بماندم ، استاد ابوعلی دقاق را از آن حال پرسیدم گفت این پیر پنهانی اندر دنیا اختیار کرده بود و تو میخواهی که وی را به لوح مشهور گردانی و حق تعالی نمی خواهد مگر آنک گور او پنهان باشد همچنان که او خواست که در میان مردم پوشیده بود. (رساله قشیریه ص431)

از استاد بوعلی شنیدم رحمه الله که سهل عبدالله گفت نزدیکترین دعاها به اجابت دعاء حال بود و دعاء حال آن بود که خداوند وی مضطر بود که وی را از آن چاره نباشد. (رساله قشیریه ص437)

از استاد بوعلی شنیدم رحمه الله که گفت یعقوب لیث را علتی رسید که طبیبان در آن همه در ماندند... (رساله قشیریه ص444)

از استاد ابوعلی شنیدم که گفت چشم من بدرد آمد اندر آن وقت که از مرو بنشابور آمدم و شش شبانروز بود تا نخفته بودم ، بامدادی در خواب شدم شنیدم که کسی گفت الیس الله بکاف عبده ، بیدار شدم چشم من درست شده بود و اندر وقت درد بشد و نیز هرگز چشم من بدرد نیامد. (رساله قشیریه ص446)

از استاد ابوعلی شنیدم گفت گناهکار چون بگرید بخدای تعالی نامه نبشته باشد. (رساله قشیریه ص448)

درویشی نزدیک استاد ابوعلی آمد در سال اربع و تسعین یا خمس و تسعین و ثلثمایه از زوزن ، پلاسی پوشیده و کلاهی پلاسین بر سر ، یکی از اصحاب ما او را گفت بر روی طیبت ، این پلاس بچند خریده ای؟ گفت بدنیا خریده ام و بعقبی از من بازخاستند و نفروختم. (رساله قشیریه ص454)

و از استاد بوعلی شنیدم که گفت درویشی اندر مجلسی بر پای خاست... (رساله قشیریه ص454)

استاد ابوعلی گوید مردمان اندر درویشی و توانگری بسیار سخن گفته اند که کدام بود فاضلتر و بنزدیک من آن فاضلتر که کسی را کفایتی دهند و اندر آن صیانت کنند. (رساله قشیریه ص456)

از استاد ابوعلی شنیدم که گفت در خبر است که هر که توانگری را تواضع کند از برای توانگری او دو ثلث دین او بشود ، معنیش آن بود که مرد بدل و زبان و تن تواضع کند چون توانگری را تواضع کند به تن و زبان ، دو برخ دین او بشود و اگر به دل معتقد فضل او بود چنانک به زبان و تن ، دین او جمله بشود. (رساله قشیریه ص459)

از استاد ابوعلی شنیدم که گفت مرا پرسیدند از قول پیغامبر صلی الله علیه و سلّم کاد الفقر ان یکون کفرا [گفتم معنی خبر اینست که خواست درویشی که کفر بود] گفتم آفت چیزی و ضد او برحسب فضیلت و قدر او بود هرچه بنفش خویش فاضلتر ضد او و آفت او ناقص تر چون ایمان که او شریف ترین خصلت هاست ضد او کفرست پس چون خطر بر درویشی کفرست دلیل بر آنک او شریفترین وصفها است. (رساله قشیریه ص460)

از استاد ابوعلی شنیدم که گفت بنده بطاعت ببهشت رسد و بادب اندر طاعت ، بخدای تعالی رسد.

و هم از وی شنیدم که گفت کسی دیدم که خواست که اندر نماز دست فرا بینی کند دست او فرو گرفت تا ببینی نرسید. (رساله قشیریه ص478)

و استاد ابوعلی هرگز پشت باز نگذاشتی روزی اندر مجمعی بودم خواستم که بالش فرا پشت او نهم ، از بالش فراتر شد ، پنداشتم که از بالش از آن سبب فراتر شد که سجاده ندارد ، گفت پشت باز نگذارم پس از آن در حال وی نگاه کردم ، خود عادت پشت باز گذاشتن نداشته بود. (رساله قشیریه ص478)

از استاد ابوعلی شنیدم رحمه الله که گفت ترک ادب موجبی است که راندن بار آرد هر که بی ادبی کند بر بساط ، باز درگاه فرستند و هر که بر درگاه بی ادبی کند با ستوربانی فرستند. (رساله قشیریه ص480)

از استاد بوعلی رحمه الله شنیدم که گفت مردی بود بفرّخک ، دیهی است بر کنار نیشابور..... (رساله قشیریه ص488)

و هم از وی شنیدم که گفت بمرو بودم درویشی بنزدیک من آمد و گفت از راهی دور آمده ام برای تو ، مقصودم دیدار تو است ، من او را گفتم یک گام تو را کفایت بود که از نزدیک خویش فراتر نهی. (رساله قشیریه ص488-489)

از استاد ابوعلی دقاق رحمه الله شنیدم که گفت ابن ابی الحواری گفت ابوسلیمان را گفتم ... (رساله قشیریه ص503)

از استاد ابوعلی شنیدم رحمه الله گفت یکی سهل عبدالله را گفت می خواهم ... (رساله قشیریه ص504-505)

از استاد بوعلی شنیدم که گفت درخت خود رست [که کسی او را نکاشته باشد] برگ آرد ولیکن بار نیارد ، مرید نیز همچنین باشد که او را استاد نبوده باشد ازو هیچیز نیاید. (رساله قشیریه ص508)

استاد ابوعلی گوید این طریقت من از نصرآبادی گرفتم و نصرآبادی از شبلی و شبلی از جنید و جنید از سری و سری از معروف کرخی ، و معروف کرخی از داود طائی و داود طائی تابعین را دیده بود. (رساله قشیریه ص508)

و هم از وی شنیدم که گفت هرگز بنزدیک نصرآبادی نشدم تا غسل نکردم. (رساله قشیریه ص508)

استاد امام رحمه الله گوید هرگز نزدیک استاد ابوعلی نشدم اندر ابتدا الا که روزه داشتمی و نخست غسل کردمی و بمدرسه شدمی چندبار ،بازگشته بودم از حشمت او تا یک راه که آن حشمت برخاست و چون بمیان مدرسه رسیدمی از حشمت چنان بودمی که کسی را دست و پای خفته باشد ، بر خویشتن قدرت نداشتمی اگر سوزن اندر من زدندی آگاهی نداشتمی پس چون بنشستم هر واقعه که مرا بودی بزبان نبایستی گفت بشرح آن خود ابتدا کردی ، چندبار چنین افتاده بود و من بعیان دیده بودم و اندیشیدمی که اگر خداوند تعالی در وقت من رسولی فرستد تا حشمت او بر دل من بیشتر بود یا حشمت او ، اندر دل صورت نبستی که آن ممکن بود و هرگز اندر مدت روزگار که با وی صحبت داشتم و پیوستگی حاصل آمد بدل من اعتراضی نیفتاده بود مرا بر وی تا از دنیا بیرون شد. (رساله قشیریه ص508-509)

از استاد ابوعلی شنیدم گفت ، اندر آخر عمر خویش و علت بر او سخت شده بود که از علامات تأیید است نگاهداشت توحید ، در اوقات حکم ،پس آن گاه آن را تفسیر کرد و گفت بدین آن می خواهد که اگر تو را در شاهراه بناخن پیرای پاره پاره کند تو شاکر باشی و خاموش. (رساله قشیریه ص519-520)

از استاد بوعلی [دقاق] رحمه الله شنیدم که گفت معرفت هیبت داشتن است از خدای عزوجل هر که معرفتش بیش بود وی را هیبت بیش بود.

و هم از وی شنیدم که معرفت آرام بار آرد چنانک علم در دل سکون واجب کند و هر که را معرفت بیش سکون وی را بیش بود. (رساله قشیریه ص541)

از استاد ابوعلی شنیدم که گفت محبت لذتی است و حقیقت آن حیرت است و سرگشتگی.

و هم از وی شنیدم که گفت عشق آن بود که در محبت از حد درگذرد و حق تعالی را وصف نکنند بدان که از حد درگذرد پس او را به عشق وصف نکنند و اگر جمله دوستی خلق همه به یک شخص دهند به استحقاق قدر حق سبحانه نرسد پس نگویند که بنده از حد درگذشت در محبت حق تعالی و حق تعالی را وصف نکنند به عشق و بنده را نیز در صفت او تعالی وصف نکنند به عشق ، پس نشاید وصف کردن حق بعشق بنده را و نه بنده را بعشق ، بهیچ وجه روا نباشد. (رساله قشیریه ص560-561)

از استاد ابوعلی شنیدم از قول پیغامبر ما صلی الله علیه و سلّم دوستی تو چیزی کور و کر کند ، از غیر کور کند غیرت را و از محبوب کر کند هیبت را. پس این بیت بگفت:

اذا ما بدالی تعاظمته فاصدر فی حال من لم یرد

(رساله قشیریه ص564)

استاد امام رحمه الله گوید به خط استاد ابوعلی دیدم اندر کتابی از کتابها که خداوند تعالی فرو فرستاده است نبشته بود که بنده من به حق تو بر من که من تو را دوست دارم ، به حق من بر تو که تو نیز مرا دوست داری. (رساله قشیریه ص566-567)

و استاد ابوعلی را کنیزکی بود نام وی فیروز و دوست داشتی او را بحکم انک خدمت او بسیار کرده بود ، روزی استاد گفت فیروز مرا رنجه می دارد و بر من دراززبانی می کند ، ابوالحسن قاری گفت به این کنیزک چرا رنجه می داری این پیر را گفت زیرا که او را دوست دارم. (رساله قشیریه ص567)

از استاد ابوعلی [دقاق] شنیدم که میان شوق و اشتیاق فرق کرد و گفت شوق به دیدار بنشیند و اشتیاق به دیدار بنشود. (رساله قشیریه ص575)

استاد ابوعلی گوید که داود علیه السلام روزی به صحرا بیرون شده بود تنها ، خداوند تعالی بدو وحی فرستاد... (رساله قشیریه ص576)

از استاد ابوعلی شنیدم رحمه الله اندر تفسیر این آیه و عجلت الیک ربِّ لترضی [مراد آن بود که گفت به تو شتافتم از آرزوی تو] به لفظ رضا بپوشید.

هم از وی شنیدم که گفت از علامت شوق آرزوی مرگ بود بر بساط عافیت چنانکه یوسف علیه السلام او را در چاه افکندند نگفت توفنی مسلما [چون در زندانش کردند هم نگفت] و چون در و مادر و برادران او را سجود کردند و پادشاهی و نعمت تمام شد مرگ آرزو خواست گفت توفّنی مسلما. (رساله قشیریه ص577-578)

از استاد بوعلی شنیدم رحمه الله از قول پیغامبر صلی الله علیه و سلّم اسألک التوقّ الی لقائک.گفت شوق صد جزو است.نود و نه پیغامبر را صلی الله علیه و سلّم و یک همه مردمان را ، خواست که این یک جزو نیز او را باشد از رشک آنکه مقداری از شوق دیگر کس را بود. (رساله قشیریه ص579-580)

از استاد ابوعلی شنیدم رحمه الله که گفت شعیب علیه السلام همی گریست تا نابینا شد... (رساله قشیریه ص581-582)

از استاد ابوعلی رحمه الله شنیدم که بعضی از پیران گفته اند که ما در بازار میشویم ، همه چیزها بخود آرزومند می بینیم و ما از آن همه آزادیم. (رساله قشیریه ص582)

از استاد ابوعلی شنیدم رحمه الله که گفت ابتداء همه فرقتها مخالفت بود. (رساله قشیریه ص585)

از استاد ابوعلی شنیدم که گفت سهل عبدالله وصف کرد... . (رساله قشیریه ص588)

از استاد ابوعلی شنیدم گفت چون اهل بلخ محمد بن الفضل را از بلخ بیرون کردند... . (رساله قشیریه ص589)

از استاد ابوعلی شنیدم رحمه الله که سماع حرام است بر عام زیرا که ایشان را نفس ماندست و زاهدانرا مباحست از بهر آنکه ایشان مجاهدت کرده باشند و مستحب است اصحاب ما را از برای زندگی دل ایشان. (رساله قشیریه ص600)

از استاد ابوعلی شنیدم که گفت سماع طبع بود مگر که از شرع بود و فتنه مگر که از عبرت بود. (رساله قشیریه ص602)

از استاد ابوعلی شنیدم گفت ذوالنون را بر حال آن مرد اشراف بود که او را تنبیه کرد و آن مرد منصف بود که چون او این بگفت بنشست. (رساله قشیریه ص609)

از استاد بوعلی شنیدم رحمه الله که گفت ابوعمرو نجید و نصرآبادی و طبقه ای از این قوم بر جائی جمع آمدند.نصرآبادی گفت چون قوم گرد آیند کسی چیزی بگوید و دیگران خاموش باشند ایشان را بهتر از آنک غیبت مسلمانان کنند. بوعمرو نجید گفت اگر سی سال غیبت کنی این تو را رهاننده تر از آنک اندر سماع چیزی اظهار کنی که نه آن باشی. (رساله قشیریه ص619)

از استاد ابوعلی شنیدم که گفت مردمان اندر سماع بر سه وجه اند متسمع و مستمع و سامع. متسمع بوقت شنود و مستمع بحال شنود و سامع بحق شنود. (رساله قشیریه ص619)

استاد امام گوید رحمه الله از استاد ابوعلی چندبار بدفعات طلب رخصتی جستم در سماع چیزی جواب داد که اشارتی بود بر ترک آن.پس از آنک در آن معاودتی کرده آمد گفت پیران گفته اند هرچه دل تو با خدای جمع کند باکی نیست بدان. (رساله قشیریه ص619-620)

استاد ابوعلی رحمه الله گفتی روا بود که داند و این گفتنی و اختیار جایز دارد و ما نیز آن را برگزیده ایم و بدان گوئیم. (رساله قشیریه ص626)(درباره اینکه روا بود ولی داند که او ولی است یا نه.)

از استاد بوعلی شنیدم رحمه الله که گفت کسی نزدیک سهل بن عبدالله آمد و گفت می گویند تو بر سر آب بروی گفت از موذن مسجد بپرس که مردی راستگوی است از موذن پرسیدم موذن گفت من این ندانم ولیکن اندرین روزها اندر حوض شد که طهارت کند در آنجا افتاد اگر من آنجا نبودمی در آنجا بماندی.

استاد ابوعلی گفت سهل را آن پایگاه بود ولیکن خدای را عزوجل خواست چنان بود که اولیاء خویش را پوشیده دارد و سهل صاحب کرامات بود. (رساله قشیریه ص682)

و از آنچه ما دیدیم معاینه ، از حال استاد امام ابوعلی رحمه الله حرقت بول داشت و اندر یک ساعت چندین بار ، وی برخاستی چنانک دو رکعت نماز کردی چندبار طهارت بایستی کرد و با خویشتن شیشه ای داشتی ، اندر راه مجلس و بودی که در راه چندین بار بنشستی. اندر آمد و شد و چون بر کرسی شدی و سخن گفتی از آن علت رسته بودی اگرچه دراز بکشیدی و سال ها می دیدیم و نه پنداشتیم که این نقص عادتست پس از مرگ او بدانستیم. (رساله قشیریه ص682-683)

از استاد بوعلی رحمه الله شنیدم که گفت آنگه که ابراهیم با اسماعیل ... (رساله قشیریه ص700)

استاد ابوعلی گوید کسی پیش پیری گله کرد... (رساله قشیریه ص702)

از استاد ابوعلی شنیدم که گفت شاه کرمانی بیخوابی عادت کرده بود... (رساله قشیریه ص702)

از استاد بوعلی شنیدم که گفت استاد ابوسهل صعلوکی رحمه الله ابوسهل زجاجی را بخواب دید... (رساله قشیریه ص707)

استاد امام گوید رحمه الله که استاد ابوعلی را بخواب دیدم گفتم خدای با تو چه کرد گفت آمرزش را اینجا بس خطری نیست ، کمترین کسی که اینجا آمد فلان کس بود ، او را چندین عطا دادند ، اندر خواب بر دلم آمد که آن مرد را که او گفت کسی را بناحق کشته بود. (رساله قشیریه ص712)

بدانک اول قدم مرید اندر طریقت چنان باید که پرصدق بود تا بناء آن درست بود که پیران گفته اند که مریدان از وصول محروم از آن باشند که اصل ضایع کنند. از استاد ابوعلی رحمه الله شنیدم که چنین گفت. (رساله قشیریه ص722)

از استاد ابوعلی شنیدم که گفت درخت خودرست برگ برآرد ولیکن بار نیارد . مرید همچنان بود که استاد ندیده باشد که طریقت از او فرا گیرد هر نفسی او هوی پرست بود فرا پیش نشود. (رساله قشیریه ص729)

منبع: ترجمه رساله قشیریه ، با تصحیحات و استدراکات بدیع الزمان فروزانفر ، انتشارات علمی و فرهنگی ،چاپ دوم 1361